του Γιάννη Βαθυά*
Χθες έπεσε στα μάτια μου ένα πρωτοσέλιδο που αναφερόταν στο φαινόμενο των fake news και στον τρόπο με τον οποίο επηρεάζουν τη δημόσια συζήτηση. Δεν ήταν όμως μόνο αυτό. Τις ίδιες ώρες, διαβάζοντας και διεθνή μέσα ενημέρωσης, συνάντησα πολλά δημοσιεύματα που ασχολούνταν με το ίδιο θέμα και μάλιστα σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο. Την παραπληροφόρηση, τους οργανωμένους λογαριασμούς στα κοινωνικά δίκτυα και την αλλοίωση της πραγματικότητας μέσα από τη μαζική αναπαραγωγή ψευδών ή διαστρεβλωμένων ειδήσεων. Φαίνεται πως το ζήτημα δεν αφορά μόνο μια χώρα ή μια συγκυρία. Είναι ένα παγκόσμιο φαινόμενο που αγγίζει τον πυρήνα της ενημέρωσης και της δημοκρατίας.
Στην εποχή της ψηφιακής πληροφορίας, η ενημέρωση είναι πιο άμεση από ποτέ. Με ένα απλό κλικ, εκατομμύρια άνθρωποι έχουν πρόσβαση σε ειδήσεις, σχόλια και απόψεις από κάθε γωνιά του κόσμου. Ωστόσο, αυτή η πρωτοφανής ευκολία συνοδεύεται και από μια σοβαρή πρόκληση. Τη διάδοση ψευδών ειδήσεων, την οργανωμένη παραπληροφόρηση και την παρουσία διαδικτυακών μηχανισμών που επιχειρούν να επηρεάσουν τη δημόσια συζήτηση. Στο περιβάλλον αυτό, όροι όπως fake news, troll και κλακαδόροι έχουν γίνει καθημερινό λεξιλόγιο, αποκαλύπτοντας μια σκοτεινή πλευρά του ψηφιακού δημόσιου χώρου.
Τα fake news, δηλαδή οι ψευδείς ή παραπλανητικές ειδήσεις που παρουσιάζονται ως αληθινές, δεν είναι ένα νέο φαινόμενο. Η παραπληροφόρηση υπήρχε πάντα στην ιστορία της επικοινωνίας. Σήμερα όμως η ταχύτητα διάδοσης και η δύναμη των κοινωνικών δικτύων πολλαπλασιάζουν την επιρροή τους. Μια ψευδής πληροφορία μπορεί μέσα σε λίγα λεπτά να ταξιδέψει σε χιλιάδες οθόνες, δημιουργώντας εντυπώσεις, φόβους ή θυμό πριν ακόμη υπάρξει χρόνος για έλεγχο και επιβεβαίωση.
Στο ίδιο οικοσύστημα δρουν και τα λεγόμενα troll. Πρόκειται για λογαριασμούς ή χρήστες που παρεμβαίνουν συστηματικά σε διαδικτυακές συζητήσεις με σκοπό να προκαλέσουν ένταση, να διαστρεβλώσουν το νόημα μιας συζήτησης ή να επιτεθούν σε πρόσωπα και απόψεις. Συχνά λειτουργούν ανώνυμα ή πίσω από ψευδή προφίλ, εκμεταλλευόμενοι την έλλειψη λογοδοσίας που προσφέρει το διαδίκτυο. Η παρουσία τους δεν έχει μόνο στόχο την πρόκληση, αλλά πολλές φορές και την κατεύθυνση της κοινής γνώμης μέσα από τη δημιουργία σύγχυσης.
Παράλληλα εμφανίζονται και οι λεγόμενοι κλακαδόροι της ψηφιακής εποχής. Ο όρος προέρχεται από το θέατρο, όπου κάποιοι θεατές πληρώνονταν για να χειροκροτούν συγκεκριμένες παραστάσεις. Σήμερα, στον δημόσιο διάλογο, κλακαδόροι είναι εκείνοι που αναπαράγουν άκριτα συγκεκριμένες θέσεις ή πρόσωπα, επιδοκιμάζουν συντονισμένα μια άποψη και επιτίθενται σε κάθε αντίθετη φωνή. Στα κοινωνικά δίκτυα αυτό μπορεί να πάρει τη μορφή οργανωμένων σχολίων, μαζικών κοινοποιήσεων ή τεχνητής ενίσχυσης συγκεκριμένων αφηγήσεων.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο ρόλος της δημοσιογραφίας γίνεται ακόμη πιο κρίσιμος. Η σοβαρή δημοσιογραφία δεν περιορίζεται στην απλή μετάδοση πληροφοριών. Βασίζεται στην έρευνα, τη διασταύρωση πηγών, τη διαφάνεια και την ευθύνη απέναντι στην κοινωνία. Ο δημοσιογράφος οφείλει να ελέγχει τα γεγονότα προτού τα δημοσιεύσει, να αποφεύγει τον εντυπωσιασμό που αλλοιώνει την αλήθεια και να διαχωρίζει καθαρά την είδηση από το σχόλιο.
Η αξία αυτής της υπεύθυνης στάσης γίνεται ακόμη πιο εμφανής σε μια εποχή όπου η πληροφορία συχνά συγχέεται με τη φήμη. Όταν η ταχύτητα γίνεται σημαντικότερη από την ακρίβεια, η δημοσιογραφία κινδυνεύει να χάσει τον θεμελιώδη ρόλο της, να ενημερώνει αξιόπιστα τους πολίτες. Γι’ αυτό και τα μέσα ενημέρωσης και τα πρόσωπα που επενδύουν στην ποιότητα, στην έρευνα και στην επαγγελματική δεοντολογία αποτελούν σήμερα βασικούς πυλώνες της δημοκρατίας.
Ωστόσο, η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο τους δημοσιογράφους. Σε μια εποχή όπου κάθε χρήστης μπορεί να μοιραστεί πληροφορίες, ο αναγνώστης μετατρέπεται και ο ίδιος σε κρίκο της αλυσίδας ενημέρωσης. Κάθε κοινοποίηση, κάθε αναπαραγωγή μιας είδησης συμβάλλει στη διάδοσή της, είτε πρόκειται για αλήθεια είτε για ψέμα. Γι’ αυτό και η υπεύθυνη στάση των πολιτών απέναντι στην πληροφορία είναι απαραίτητη.
Ο συνειδητοποιημένος αναγνώστης δεν αρκείται στον εντυπωσιακό τίτλο. Αναζητά την πηγή της είδησης, ελέγχει αν η πληροφορία επιβεβαιώνεται από περισσότερα μέσα και διαβάζει πέρα από τις πρώτες γραμμές. Αναγνωρίζει επίσης ότι η υπερβολικά συναισθηματική ή προκλητική γλώσσα συχνά αποτελεί ένδειξη χειραγώγησης. Με άλλα λόγια, καλλιεργεί μια στάση κριτικής σκέψης απέναντι σε όσα διαβάζει.
Η παιδεία των μέσων ενημέρωσης αποτελεί σήμερα βασικό εργαλείο για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης. Όσο περισσότερο οι πολίτες μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τις αξιόπιστες πηγές και να εντοπίζουν τις τεχνικές χειραγώγησης, τόσο δυσκολότερο γίνεται για τα fake news, τα troll και τους ψηφιακούς κλακαδόρους να επηρεάσουν τον δημόσιο διάλογο.
Η μάχη για την ποιότητα της ενημέρωσης δεν είναι μόνο τεχνολογική ούτε μόνο επαγγελματική. Είναι βαθιά κοινωνική. Αφορά τη σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στη δημοσιογραφία και την κοινωνία, αλλά και την ευθύνη κάθε πολίτη απέναντι στην αλήθεια.
Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία ταξιδεύει με απίστευτη ταχύτητα, η κριτική σκέψη, η υπευθυνότητα και ο σεβασμός στα γεγονότα αποτελούν τα πιο ισχυρά αντίδοτα απέναντι στον θόρυβο της παραπληροφόρησης.
Τα fake news, τα troll και οι κλακαδόροι μπορεί να προσπαθούν να καθορίσουν την ατζέντα του δημόσιου διαλόγου. Όμως η σοβαρή δημοσιογραφία και οι ενημερωμένοι, υπεύθυνοι αναγνώστες μπορούν να διασφαλίσουν ότι η αλήθεια θα συνεχίσει να έχει θέση στο κέντρο της δημόσιας ζωής.
* Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο Andros24 (andros24.gr) με τίτλο «Πληροφορία, ενημέρωση, επικοινωνία και το κόστος της αλήθειας». Ο Γιάννης Βαθυάς είναι πολύπειρος δημοσιογράφος και ανάμεσα στο Μέσα που υπηρέτησε κορυφαία θέση κατέχει η Καθημερινή, στην οποία επί δεκαετίες υπήρξε διευθυντικό στέλεχος. Σήμερα είναι επικεφαλής του γραφείου Τύπου του Δήμου Άνδρου.