Της Μαρίας Ν. Μαρκοπούλου
Σε πολίτη τελευταίας κατηγορίας και σε καθεστώς αορατότητας ήταν υποχρεωμένη από την πολιτεία να ζει η γυναίκα της αρχαίας Αττικής που εισερχόταν στον έγγαμο βίο το πολύ μέχρι την ηλικία των δεκαπέντε χρονών. Μετά την πατρική εστία περνούσε στην αυστηρή κηδεμονία του συζύγου της. Παρέμενε φυλακισμένη στο σπίτι της, χωρίς δικαίωμα συμμετοχής στα κοινά και κάθε είδους κοινωνική εκδήλωση εκτός των θρησκευτικών.
Με άλλα λόγια σε όλη της την ζωή διαβιούσε στην σκιά της προστασίας κάποιου άντρα -αφέντη ενώ η έννοια της “σύζευξη” δεν ανταποκρίνονταν στην σκληρή της πραγματικότητα.
Ο ρόλος της περιοριζόταν αυστηρά στις εργασίες εντός της οικίας και την ανατροφή των νόμιμων τέκνων και οι τυχόν δημόσιες εμφανίσεις της γίνονταν πάντα με την συνοδεία του άντρα της, του πατέρα ή κάποιου κοντινού συγγενή. Στην πραγματικότητα ήταν κυριολεκτικά αόρατη. Αλλά τα βάσανα της δεν σταματούσαν ούτε εκεί…
Άλλο εταίρα, άλλο σύζυγος…
Αντίθετα με την σύζυγό σε μεγάλη υπόληψη είχαν οι εύποροι έγγαμοι Αθηναίοι τις εταίρες με τις οποίες απολάμβαναν -εκτός της ηδονής- την σοφία, την μόρφωση, τις εμπειρίες τους και γενικότερες στιγμές απόλαυσης σε συμπόσια και κάθε είδους διασκέδαση. Η αμοιβή της εταίρας, εκτός των υλικών απολαβών της από ακριβά κοσμήματα, χρήματα ή ακόμα και τμήματα της προίκας των συζύγων πελατών τους, αφορούσε και την έμμεση παρέμβαση τους στην λήψη πολιτικών αποφάσεων από την επιρροή που ασκούσαν σε διάσημους και εύπορους άνδρες.
Σπάρτη, μια άλλη Ελλάδα
Εκ διαμέτρου αντίθετη ήταν η θέση της γυναίκας στην αρχαία Σπάρτη. Οι Σπαρτιάτισσες ήταν ελεύθερες υπάρξεις με σεβαστή θέση στην κοινωνία, την μόρφωση, τις τέχνες, την πολιτική, την άθληση και την οικονομία του οίκου τους ενώ παράλληλα διακρίνονταν στην εκμάθηση της πολεμικής τακτικής. Λάμβαναν δημόσια εκπαίδευση, γυμνάζονταν στην πάλη, τον ακοντισμό, τον δρόμο, την δισκοβολία και λάμβαναν μέρος σε μουσικοχορευτικούς αγώνες, έτοιμες και ικανές να γεννούν και να αναθρέψουν δυνατούς πολεμιστές.
Είχαν δικαίωμα να κατέχουν και να διαχειρίζονται την οικογενειακή περιουσία και να κληρονομούν γη. Τον 4ο αιώνα π.Χ. πάνω από το ένα τρίτο της σπαρτιατικής γης ανήκε σε γυναίκες.
Έτσι λόγω της απουσίας των ανδρών τους σε συνεχείς πολεμικές εκστρατείες διατηρούσαν τον πλήρη έλεγχο της διαχείρισης των κτημάτων και της κοινωνικής ζωής της οικογένειας.
Αρχαία Αθήνα- Αρχαία Σπάρτη
Οι Αθηναίες δεν είχαν δικαίωμα κατοχής ούτε της προίκας τους, ενώ σε περίπτωση θανάτου του συζύγου τους η περιουσία περνούσε στον άντρα πλησιέστερο συγγενή αλλά ποτέ στην ίδια.
Η μόρφωση τους περιοριζόταν σε στοιχειώδη εκπαίδευση βασικών γνώσεων και κατ’ οίκον μαθήματα υφαντικής μουσικής, βασικής σωματικής άσκησης και παιδαγωγική γνώση. Η παρουσία της περιοριζόταν στον γυναικωνίτη και απαγορευόταν σε κάθε είδους εκδηλώσεων πολιτικού χαρακτήρα.
Το μαρτύριο της τεκνοποίησης
Η διαδικασία της Ελληνίδας εγκυμονούσας και του τοκετού αποτελούσε για την αρχαία Ελληνίδα ακόμα μια σκληρή δοκιμασία που συχνά κόστιζε και την ίδια της την ζωή. Η γέννηση του παιδιού όμως ήταν από τα σημαντικότερα γεγονότα στην οικογένεια και ακολουθείτο από μία τελετουργία γεμάτη συμβολισμούς αλλά και κινδύνους.
Η επίτοκος γεννούσε στον γυναικωνίτη με την βοήθεια έμπειρης μαίας και άλλων γυναικών της οικογένειας χωρίς την παρουσία του ανδρός.
Απηύθυναν επίκληση στις θεές Ειλειθυία για την πρακτική της γέννας, την Άρτεμη και την Ήρα για να προστατεύσουν την μητέρα και το βρέφος από τα υψηλά ποσοστά θνησιμότητας.
Αν γεννιόταν αγόρι, κρεμούσαν στην εξώπορτα στεφάνι ελιάς ενώ αν γεννιόταν κορίτσι η αναγγελία συμβολιζόταν με το κρέμασμα μιας μάλλινης κλωστής.
Την 5η ή 7η ημέρα μετά την γέννηση του παιδιού γινόταν η τελετή των Αμφιδρομίων. Ο πατέρας έπαιρνε το μωρό και έτρεχε γύρω από την εστία του σπιτιού σαν δείγμα ότι το αναγνώριζε σαν επίσημο μέλος της οικογένειας.
Για τα αγόρια το στεφάνι της ελιάς συμβόλιζε την ανδρεία και τις νικηφόρες μάχες και η μάλλινη κλωστή για τα κορίτσια υπονοούσε τις οικιακές υποχρεώσεις που θα αναλάμβανε στην ζωή της.
Μίασμα ο τοκετός
Ο τοκετός αποτελούσε μιαρή πράξη και όσοι παρευρέθηκαν στην διαδικασία θα έπρεπε να καθαριστούν με άφθονο νερό πριν περάσουν πάλι την πόρτα της εξόδου για να ενωθούν με την κοινωνία.
Η τελετή της Αποδοχής ήταν η επίσημη αναγνώριση πράξη του παιδιού από τον πατέρα. Για την περίπτωση που μετά τον τοκετό ο πατέρας αρνιόταν να σηκώσει το βρέφος σήμαινε ότι δεν επρόκειτο να το νομιμοποιήσει. Τότε τοποθετούσαν το νεογέννητο σε πήλινο δοχείο και το εγκατέλειπαν στον δρόμο.
Την δέκατη ημέρα έδιναν στο παιδί όνομα. Στο πρωτότοκο αγόρι δινόταν το όνομα του πατέρα του άντρα. Ακολουθούσε συμπόσιο με φίλους και συγγενείς οι οποίοι δώρισαν στο βρέφος φυλαχτά, παιχνίδια και αγγεία.
Στην γιορτή των Απατουρίων ο πατέρας παρουσίαζε το παιδί στη φατρία του, επιβεβαίωνε με όρκο την γνησιότητά του, το ενέγραφε στους καταλόγους της πολιτείας και εξασφάλιζε τα μελλοντικά πολιτικά του δικαιώματα.
Η μοίρα των κοριτσιών ήταν δεδομένη. Η μάλλινη κλωστή μαρτυρούσε το μέλλον της…