Της Ιουλίας - Φανουρίας Χιωτάκη*
Η υπόθεση της Κρίστα Πάικ στο Τενεσί άνοιξε για ακόμη μία φορά μια συζήτηση που θα περίμενε κανείς ότι, το 2026, θα είχε τουλάχιστον διαφορετικούς όρους: τη συζήτηση για τη θανατική ποινή.
Η Κρίστα Πάικ καταδικάστηκε σε θάνατο για ένα εξαιρετικά βίαιο έγκλημα που διέπραξε το 1995, όταν ήταν μόλις 18 ετών. Θύμα ήταν η 19χρονη Κόλιν Σλέμερ, η οποία βασανίστηκε και δολοφονήθηκε με ιδιαίτερη αγριότητα. Η Πάικ πήρε μάλιστα μαζί της ένα κομμάτι από το κρανίο του θύματος.
Ας το ξεκαθαρίσουμε από την αρχή: δεν υπάρχει τίποτε που να μπορεί ή να πρέπει να ωραιοποιηθεί σε αυτό το έγκλημα. Ήταν αποτρόπαιο. Ένα κορίτσι 19 ετών έχασε τη ζωή του με έναν τρόπο που δύσκολα μπορεί να συλλάβει ανθρώπινος νους. Και οποιαδήποτε συζήτηση για τη θανατική ποινή δεν πρέπει να εξαφανίζει από την ιστορία το θύμα και την οικογένειά του.
Στο έγκλημα συμμετείχαν ακόμη δύο νεαροί, οι οποίοι δεν καταδικάστηκαν σε θάνατο. Η Πάικ ήταν η μόνη από τους τρεις που οδηγήθηκε στην πτέρυγα των θανατοποινιτών.
Περισσότερα από τριάντα χρόνια αργότερα, η 18χρονη δράστιδα είχε γίνει πλέον μια γυναίκα 50 ετών, που είχε περάσει σχεδόν ολόκληρη την ενήλικη ζωή της στη φυλακή.
Και κάπου εδώ αρχίζουν τα δύσκολα ερωτήματα.
Γιατί η ιστορία της Κρίστα Πάικ δεν ξεκινά τη νύχτα της δολοφονίας.
Δικαστικά έγγραφα και αξιολογήσεις ειδικών περιγράφουν μια παιδική ηλικία σημαδεμένη από σοβαρή παραμέληση, βία και σεξουαλική κακοποίηση. Υπάρχουν ακόμη αστυνομικά και νοσοκομειακά αρχεία σχετικά με καταγγελία βιασμού όταν ήταν 17 ετών.
Τίποτε από αυτά δεν αποτελεί δικαιολογία για τη δολοφονία.
Ένας κακοποιημένος άνθρωπος δεν αποκτά το δικαίωμα να κακοποιήσει και ένας άνθρωπος που υπέφερε δεν αποκτά το δικαίωμα να αφαιρέσει τη ζωή κάποιου άλλου.
Όμως το ιστορικό της μάς υποχρεώνει να θέσουμε και ένα άλλο ερώτημα:
Πού βρισκόταν η κοινωνία όσο διαμορφωνόταν αυτό το παιδί;
Πότε αρχίζει η ευθύνη μιας οργανωμένης Πολιτείας; Μόνο όταν έρθει η ώρα να συλλάβει, να δικάσει και να τιμωρήσει; Ή μήπως πολύ νωρίτερα, όταν ένα παιδί μεγαλώνει μέσα στη βία, την παραμέληση και την κακοποίηση;
Δεν μπορεί φυσικά να μεταφερθεί η ευθύνη ενός εγκλήματος από τον δράστη στο κράτος. Η προσωπική ευθύνη παραμένει.
Μπορούμε όμως να αναρωτηθούμε εάν μια κοινωνία έχει και η ίδια ένα μερίδιο ευθύνης όταν αποτυγχάνει να προστατεύσει ένα παιδί και εμφανίζεται χρόνια αργότερα μόνο με την ιδιότητα του τιμωρού.
Και ύστερα ήρθε η ημέρα της εκτέλεσης.
Μια διαδικασία που υποτίθεται ότι θα ήταν ελεγχόμενη εξελίχθηκε σε αποτυχημένη εκτέλεση και σε μια βασανιστική εμπειρία. Η Πάικ επέζησε και χρειάστηκε επείγουσα νοσοκομειακή περίθαλψη. Η έκταση των πιθανών συνεπειών για την υγεία της μένει να αποσαφηνιστεί.
Και ήδη τίθεται το επόμενο ερώτημα:
Θα επιχειρήσει το κράτος να την εκτελέσει ξανά;
Ένας άνθρωπος περίμενε επί τρεις δεκαετίες την ημέρα του θανάτου του. Οδηγήθηκε τελικά στον θάλαμο εκτελέσεων, υποβλήθηκε στη διαδικασία και επέζησε.
Πόσες φορές, λοιπόν, μπορεί μια Πολιτεία να επιχειρεί να σκοτώσει έναν άνθρωπο μέχρι να θεωρήσει ότι αποδόθηκε δικαιοσύνη;
Και υπάρχει κάτι ακόμη που προσωπικά με προβληματίζει ίσως εξίσου: η μετατροπή μιας εκτέλεσης σε θέαμα.
Άνθρωποι περίμεναν την εκτέλεση. Άλλοι αναζητούσαν τρόπο να την παρακολουθήσουν. Στα κοινωνικά δίκτυα υπήρχε μια σχεδόν λεπτό προς λεπτό αναμονή για την ανακοίνωση του θανάτου.
Και αναρωτιέμαι: πόσο απέχει αυτή η εικόνα από τα δημόσια θεάματα τιμωρίας περασμένων αιώνων;
Άλλαξε η μέθοδος. Άλλαξε το σκηνικό. Δεν υπάρχει πλατεία, ικρίωμα ή δημόσιος λιθοβολισμός. Υπάρχει ένας αποστειρωμένος θάλαμος, ένας ορός και μια φαρμακευτική ουσία.
Αν όμως ο θάνατος ενός ανθρώπου εξακολουθεί να αποτελεί θέαμα που κάποιοι ανυπομονούν να παρακολουθήσουν, πόσο πολύ έχει αλλάξει πραγματικά η νοοτροπία μας;
Η Κρίστα Πάικ θα ήταν η πρώτη γυναίκα που θα εκτελούνταν στο Τενεσί εδώ και περισσότερα από 200 χρόνια. Για μένα, όμως, το φύλο της δεν είναι η ουσία. Η ανθρώπινη ζωή δεν αποκτά μεγαλύτερη ή μικρότερη αξία επειδή ο καταδικασμένος είναι γυναίκα ή άνδρας.
Το πραγματικό ερώτημα είναι άλλο: τι επιδιώκει τελικά η ποινή;
Και εδώ θέλω να είμαι απολύτως σαφής. Η αντίθεσή μου στη θανατική ποινή δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι τάσσομαι υπέρ της ατιμωρησίας ή των ελαφρών ποινών. Το αντίθετο.
Στη δική μας χώρα έχουμε δει ακόμη και ανθρώπους που καταδικάστηκαν για ανθρωποκτονίες να βρίσκονται ξανά εκτός φυλακής έπειτα από κάποια χρόνια. Προσωπικά θεωρώ τέτοιες περιπτώσεις ποινές-«χάδι» απέναντι στη βαρύτητα της αφαίρεσης μιας ανθρώπινης ζωής. Δεν είναι αυτή η δικαιοσύνη που υπερασπίζομαι.
Αλλά δεν πιστεύω ότι πρέπει να διαλέξουμε ανάμεσα στα δύο άκρα: από τη μία ποινές που στην πράξη μπορεί να αποδεικνύονται δυσανάλογα ελαφρές για ένα τόσο βαρύ έγκλημα και από την άλλη έναν άνθρωπο δεμένο σε ένα κρεβάτι εκτέλεσης, με μια Πολιτεία να επιχειρεί να σταματήσει την καρδιά του.
Υπάρχει και ο δρόμος της πραγματικά αυστηρής τιμωρίας.
Τα ισόβια μπορούν να είναι ισόβια. Η κοινωνία μπορεί και οφείλει να προστατεύεται. Ο δολοφόνος μπορεί να στερηθεί την ελευθερία του για ολόκληρη τη ζωή του.
Αυτό δεν είναι ατιμωρησία.
Είναι βαρύτατη τιμωρία.
Ούτε ατιμωρησία ούτε εκδίκηση.
Αυτό είναι, για μένα, το όριο που χωρίζει μια αυστηρή αλλά πολιτισμένη κοινωνία από την αγριότητα που υποτίθεται ότι η ίδια καταδικάζει.
Τα ισόβια δεν είναι αθώωση. Δεν είναι συγχώρεση. Δεν είναι «βγαίνω λάδι».
Είναι η στέρηση του πολυτιμότερου πράγματος μετά την ίδια τη ζωή: της ελευθερίας.
Ένας άνθρωπος μπορεί να ξυπνά κάθε πρωί γνωρίζοντας ότι τα χρόνια περνούν πίσω από μια κλειδωμένη πόρτα. Ότι η κοινωνία συνεχίζει χωρίς εκείνον. Ότι οι άνθρωποι που αγαπά γερνούν και φεύγουν. Ότι η ζωή που θα μπορούσε να έχει δεν θα υπάρξει ποτέ.
Αυτό είναι τιμωρία.
Και μπορεί να είναι πολύ αυστηρή τιμωρία χωρίς να μετατρέπεται σε εκτέλεση.
Γι’ αυτό και η υπόθεση της Κρίστα Πάικ δεν είναι, για μένα, μια συζήτηση για το αν «λυπάμαι» μια δολοφόνο περισσότερο από το θύμα της. Αυτή είναι μια εύκολη αλλά λανθασμένη αντιπαράθεση.
Η Κόλιν Σλέμερ άξιζε να ζήσει.
Η οικογένειά της άξιζε δικαιοσύνη.
Η Κρίστα Πάικ άξιζε να τιμωρηθεί για το έγκλημά της.
Όλα αυτά μπορούν να είναι αληθινά ταυτόχρονα.
Το ερώτημα είναι αν, για να υπάρξει δικαιοσύνη, πρέπει υποχρεωτικά να υπάρξει ακόμη ένας θάνατος.
Και ακόμη περισσότερο: αν μια σύγχρονη Πολιτεία, αφού αποτύχει να εκτελέσει έναν άνθρωπο και τον υποβάλει σε μια διαδικασία που καταλήγει σε βασανιστική δοκιμασία, δικαιούται απλώς να διορθώσει το «τεχνικό πρόβλημα» και να προσπαθήσει ξανά.
Γιατί η πρόοδος μιας κοινωνίας δεν μετριέται μόνο από το πώς συμπεριφέρεται στους αθώους και στους νομοταγείς πολίτες της.
Μετριέται και στις πιο δύσκολες στιγμές της. Όταν έχει απέναντί της έναν άνθρωπο που έκανε κάτι πραγματικά φρικτό και πρέπει να αποφασίσει μέχρι πού είναι διατεθειμένη να φτάσει για να τον τιμωρήσει.
Η δικαιοσύνη χρειάζεται αυστηρότητα.
Χρειάζεται συνέπειες.
Χρειάζεται προστασία της κοινωνίας και σεβασμό στα θύματα.
Δεν χρειάζεται, όμως, εκδίκηση.
Γιατί αν η απάντησή μας στην αφαίρεση μιας ανθρώπινης ζωής είναι μια δεύτερη, προμελετημένη αφαίρεση ανθρώπινης ζωής, τότε αξίζει τουλάχιστον να αναρωτηθούμε:
Πού τελειώνει η δικαιοσύνη και πού αρχίζει η εκδίκηση;
*Η Ιουλία - Φανουρία Χιωτάκη είναι δασκάλα γενικής και ειδικής αγωγής, πτυχιούχος του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, με μεταπτυχιακά στην Εκπαιδευτική Ψυχολογία από το Neapolis University Πάφου και στην Ειδική Αγωγή από το Πανεπιστήμιο Frederick της Κύπρου. Έχει συμμετάσχει σε δημοσιευμένη επιστημονική έρευνα, για το επαγγελματικό στρες των εκπαιδευτικών και έχει ειδικευτεί, σε ετήσιο μεταπτυχιακό σεμινάριο του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, στη Διοίκηση Σχολικών Μονάδων. Από το 2004 εργάζεται στην εκπαίδευση, ενώ από το 2022 υπηρετεί ως δασκάλα ειδικής αγωγής σε Τμήμα Ένταξης, σε δημόσιο δημοτικό σχολείο.