Του Σπύρου Κρίκου *
«Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το λαό και ασκούνται από το λαό».
Αν η φράση αυτή έμεινε ως τις μέρες μας κι έγινε σλόγκαν, «viral», όπως συνηθίζουμε να λέμε σε μια εποχή που η πληροφορία μεταδίδεται και διαχέεται αστραπιαία σε κάθε γωνιά του πλανήτη, υπεύθυνοι ήταν αυτοί οι οποίοι πριν από περισσότερα από 80 χρόνια, έδωσαν τη μάχη τους συνεισφέροντας στον τιτάνιο αγώνα του λαού μας ενάντια στο φασισμό, από ένα διαφορετικό μετερίζι... Μια μάχη όχι με το όπλο στο χέρι αλλά με την πένα, τα τυπογραφικά στοιχεία και τελικά με τα έντυπα, τις προκηρύξεις τις μπροσούρες και τις εφημερίδες…
Ήταν οι δημοσιογράφοι και οι τυπογράφοι του αντιστασιακού Τύπου - δυο ειδικότητες που πολύ συχνά αλληλοεπικαλύπτονταν ή συμπίπτανε στο ίδιο άτομο -, ήταν οι αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης που με περίσσιο θάρρος και αυταπάρνηση τάχθηκαν στην υπόθεση του ιερού αγώνα, ενημερώνοντας, διαφωτίζοντας και εμψυχώνοντας το λαό...
Γι' αυτό και το Μορφωτικό Ίδρυμα της Ένωσης Συντακτών Θεσσαλίας, Στερεάς Ελλάδας και Εύβοιας και τα Γενικά Αρχεία Κράτους-Τμήμα ΓΑΚ Φθιώτιδας αποφάσισαν στη διημερίδα με αντικείμενο τον ευρυτανικό Τύπο, την ιστορία, τις προκλήσεις και τη συμβολή του στην τοπική κοινωνία, να συμπεριλάβουν μια εισήγηση για το τυπογραφείο της Αντίστασης, που το 1943-44 έγραψε από εδώ, από το ηρωικό Μικρό Χωριό, μια από τις λαμπρότερες σελίδες στην ιστορία του ελληνικού Τύπου...
Έτσι, χωρίς να διεκδικώ σε καμία περίπτωση ένσημα αυθεντίας αλλά αφενός με την ιδιότητα του δημοσιογράφου επί 35 χρόνια και αφετέρου ως αντιπρόεδρος της Αδελφότητας Μικροχωριτών Η Μεταμόρφωση του Σωτήρος, αλλά και με δεδομένο οτι πολλούς από τους πρωταγωνιστές της εποποιίας αυτής είχα την τύχη να τους γνωρίσω ο ίδιος προσωπικά στα κατοπινά χρόνια – σε έναν από αυτούς μάλιστα, τον Αλέξη Καρέρ, οφείλω και την ενασχόληση μου με την δημοσιογραφία - θα ήθελα να αναφερθώ στους σπουδαίους αυτούς ανθρώπους αλλά και στο αποτύπωμα, στην κληρονομιά που θεωρώ οτι άφησαν, στον τόπο.
Βρισκόμαστε λοιπόν στο 1943, εν μέσω του μεγάλου εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα κατά των Ιταλογερμανών, και το Καρπενήσι είναι η πρωτεύουσα της Ελεύθερης Ελλάδας.
Η Ευρυτανία είναι το κέντρο, η καρδιά των εθνικοαπελευθερωτικών οργανώσεων, πολιτικών και στρατιωτικών και, κυριολεκτικά, βουλιάζει από κόσμο, που κινείται αναπνέοντας έναν άνεμο ελευθερίας πρωτοφανή στην κατεχόμενη Ευρώπη...
Όλες αυτές οι οργανώσεις, εκτός από τον ένοπλο αγώνα, στα καθήκοντα τους είχαν κι έναν άλλο, ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο να επιτελέσουν, αυτόν της ενημέρωσης και της διαφώτισης, και μέσα σε αυτό το πλαίσιο η τέταρτη εξουσία, ο Τύπος, καλείται να παίξει ένα σημαντικό ρόλο στην εξύψωση του ηθικού των σκλαβωμένων Ελλήνων.
Έτσι, το καλοκαίρι εκείνης της χρονιάς, η περιφερειακή οργάνωση Φθιωτιδοφωκίδας - Ευρυτανίας του ΕΑΜ και του ΚΚΕ με έδρα το Καρπενήσι, οργανώνει τυπογραφείο και εκδοτικό μηχανισμό για τις δικές της εκδόσεις εντύπων.
Ο μυημένος στην Αντίσταση, Διονύσης Καραγιώργος, συνεισφέρει με ένα ποδοκίνητο τυπογραφείο τύπου ΒΙΚΤΩΡΙΑ 25Χ35 και μερικά τυπογραφικά στοιχεία, ενώ, με παρέμβαση του Γραμματέα της Οργάνωσης Περιοχής Στερεάς, Ηλία Μανιάτη, τοποθετείται ως υπεύθυνος του τυπογραφείου ο Παναγιώτης Λαγδάς, στέλεχος της ΟΚΝΕ, που καλείται από την σκλαβωμένη Λαμία.
Στο τυπογραφείο τοποθετείται ακόμα ο Φώτης Μάλλιος, που εργαζόταν προπολεμικά στο τυπογραφείο της ΦΩΝΗΣ ΤΗΣ ΕΥΡΥΤΑΝΙΑΣ, των Δημήτρη Μπακόλα και Νίκου Θάνου, μιας προοδευτικής εφημερίδας που είχε διακόψει την κυκλοφορία της με την είσοδο των Γερμανοϊταλών και οι ΕΠΟΝίτες είχαν φυγαδεύσει τον εξοπλισμό της από το Καρπενήσι στο χωριό Στένωμα.
Το τυπογραφείο γρήγορα εμπλουτίζεται με πολλά υλικά, και με ποικιλία τυπογραφικών στοιχείων και χαρτιού, που προμηθεύεται μέσω των οργανώσεων Λαμίας και Αθήνας.
Οι τυπογράφοι που πλαισιώνουν το τυπογραφείο, εκτός του Φώτη Μάλλιου, είναι ο Νίκος Σερετάκης από το Καρπενήσι, ο Νίκος Ζάχος, ο Γιάννης Λιόλιος και ο Πάνος Μακρίδης από τη Λαμία. Επίσης, παίρνουν τον νεολαίο από το Καρπενήσι Τριαντάφυλλο Ευαγγελοδήμο αλλά και έναν Ιταλό αντιφασίστα:
Πρόκειται για τον Τζιουζέπε Φελιτσάτι από το Μιλάνο, ο οποίος, από το στρατόπεδο κοντά στο χωριό Λάσπη που είχε στήσει η 13η Μεραρχία για τους Ιταλούς που παραδόθηκαν στον ΕΛΑΣ μετά την συνθηκολόγηση, εντάσσεται και αυτός στο τυπογραφείο… Ο ίδιος θα ακολουθήσει όλο το διάστημα της Κατοχής το υπόλοιπο κλιμάκιο, και με την απελευθέρωση της Ελλάδας θα φύγει για την Ιταλία.
Με όλα τα παραπάνω εφόδια, ξεκινούν τις εκτυπώσεις με εφημερίδες, μπροσούρες, προκηρύξεις και άλλα έντυπα, όμως τον Νοέμβριο του 1943, καθώς οι Γερμανοί ξεκινούν εκκαθαριστικές επιχειρήσεις από διάφορες κατευθύνσεις προς την Ευρυτανία και το Καρπενήσι, το τυπογραφείο μεταφέρεται, το πιεστήριο θάβεται προσωρινά στο χωριό Γαύρος και τα υπόλοιπα υλικά και εφόδια σε σπηλιές κοντά στο Μικρό Χωριό.
Όταν, μετά από λίγες ημέρες τελειώνουν οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις, αποφασίζεται η εγκατάσταση του τυπογραφείου στο Μικρό Χωριό, σε μια μεγάλη ισόγεια αίθουσα που παραχωρεί η οικογένεια του Γιώργου Κυρίτση. Το προσωπικό του τυπογραφείου παραμένει το ίδιο, με μόνη προσθήκη έναν νεολαίο του Μικρού Χωριού που έρχεται ως μαθητευόμενος τυπογράφος: Είναι ο 16χρονος τότε Δημήτρης Κρίκος, ο πατέρας μας...
Στο τυπογραφείο επικρατεί οργασμός δημιουργίας, καθώς δουλεύει νύχτα μέρα και οι αγωνιστές δημοσιογράφοι και τυπογράφοι δίνουν τον καλύτερο εαυτό τους για να βγουν οι εφημερίδες και τα έντυπα και να φύγουν έγκαιρα για τον προορισμό τους, συνεισφέροντας τα μέγιστα στην υπόθεση του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα με την ενημέρωση και την εξύψωση του ηθικού του αγωνιζόμενου λαού.
Είχαμε μπει στην άνοιξη του 1944 και οι απαιτήσεις των οργανώσεων για την έκδοση των εφημερίδων και των εντύπων είχαν αυξηθεί, έτσι για ενίσχυση είχαν προστεθεί και άλλοι τυπογράφοι, ο Γιάννης Βαβαρέτσος από την Αθήνα, ο Παναγιώτης Μαργαρίτης από το Αγρίνιο αλλά και ο Βασίλης Περιμένης.
Τυπώνονταν και κυκλοφορούσαν εφημερίδες και διάφορα έντυπα που διακινούντο σε όλη τη Ρούμελη αλλά και σε όλη την Ελλάδα. Ανάμεσα σε αυτές, οι εφημερίδες δισέλιδες και τετρασέλιδες σε σχήμα 25Χ35 όπως η ΡΟΥΜΕΛΗ, όργανο του ΕΑΜ Στερεάς Εύβοιας της οποίας την επιμέλεια είχε ο αγωνιστής δημοσιογράφος Αλέξης Καρρέρ, η εφημερίδα ΟΔΗΓΗΤΗΣ, όργανο του ΚΚΕ Στερεάς Εύβοιας με υπεύθυνο τον αγωνιστή δημοσιογράφο Βάσο Γεωργίου με το ψευδώνυμο Ρήγας Μαυροβουνιώτης, η εφημερίδα ΜΑΝΑ της Εθνικής Αλληλεγγύης, η ΡΟΥΜΕΛΙΩΤΙΣΣΑ, όργανο των γυναικείων οργανώσεων, η ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΦΕΡΑΙΟΥ, όργανο του Συμβουλίου της ΕΠΟΝ.
Ακόμα, η ανατύπωση αλλά και το κανονικό φύλλο του ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗ, το εσωκομματικό δελτίο του ΚΚΕ, εφημερίδες και έντυπα της πολιτικής ομάδας Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας των Αλεξάνδρου Σβώλου και Ηλία Τσιριμώκου.
Στις 14 Μαΐου του 1944, μια μεγάλη μέρα ξημερώνει για την Ελλάδα. Είναι τέτοιες μέρες πριν από 82 χρόνια, όταν στο χωριό Κορυσχάδες ξεκινούν οι εργασίες του Εθνικού Συμβουλίου, της λαϊκής βουλής της ΠΕΕΑ, της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης, δηλαδή της Κυβέρνησης του Βουνού.
Το τυπογραφείο του Μικρού Χωριού μαζί με ένα ακόμα που είχε στηθεί με ευθύνη της ΧΙΙΙ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ στις Κορυσχάδες, αναλαμβάνει το σπουδαίο έργο της ενημέρωσης του λαού για αυτή την κοσμογονία που συντελείται...
Εδώ, θα τυπωθεί το Δελτίο Πράξεων και Αποφάσεων της ΠΕΕΑ, η εφημερίδα της Κυβέρνησης του Βουνού δηλαδή, αλλά και τα εμβληματικά κείμενα του Κώδικα Αυτοδιοίκησης και Λαϊκής Δικαιοσύνης, των θεσμών που θεμελιώνουν την πραγματική λαϊκή εξουσία και φέρνουν ένα πρωτόγνωρο άνεμο δημοκρατίας και ελευθερίας.
Το τυπογραφείο στο Μικρό Χωριό έχει γίνει το κέντρο συνάντησης των ανθρώπων των γραμμάτων και των τεχνών, προοδευτικών πολιτικών, αγωνιστών της Αντίστασης και πλήθους ακόμα παραγόντων του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα.
Εκτός από τον Βάσο Γεωργίου και τον Αλέξη Καρέρ, θα βρεθούν εδώ πλήθος ακόμα δημοσιογράφοι όπως ο Νίκος Καρβούνης, ο Γιώργος Βασιλόπουλος, ο Αντώνης Παπαγγέλου, ο Αντώνης Χατζηιωάννου και ο Γιάννης Τσιριμώκος - ο πατριάρχης του ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος με το ψευδώνυμο Γιάννης Μαρής.
Ακόμα, ο φωτογράφος της Εθνικής Αντίστασης Σπύρος Μελετζής, ο οποίος θα αποτυπώσει στο φακό του μερικές από τις εντυπωσιακότερες εικόνες από το χωριό, οι οποίες θα μείνουν για πάντα στην ιστορία, όπως είναι η φωτογραφία από το τυπογραφείο εν ώρα δουλειάς αλλά και η εικόνα με τα χωριανόπουλα στα καμένα σπίτια.
Επίσης, ο μουσικοσυνθέτης Αλέκος Ξένος, ο οποίος θα γράψει για την ηρωική μάχη του Μικρού Χωριού τη μουσική για το εμβληματικό τραγούδι «Του Άρη» ή αλλιώς «Του Μικρού Χωριού», σε στίχους της Ναυσικάς Παπαδάκη Φλέγγα, ένα τραγούδι που θα πρωτοτραγουδιστεί από τον κανταδόρο του χωριού, τον Ναπολέοντα Πολύζο. Ακόμα, ο μεγάλος λαϊκός ζωγράφος Βάλιας Σεμερτζίδης, επίσης ο γραμματέας του Αγροτικού Κόμματος Ελλάδας, και Γραμματέας - δηλαδή υπουργός - Γεωργίας στην Κυβέρνηση του Βουνού - Κώστας Γαβριηλίδης, και πολλοί άλλοι.
Όμως, η χαμένη άνοιξη της Ελεύθερης Ελλάδας και του τυπογραφείου του Μικρού Χωριού θα τελειώσει τον Αύγουστο του '44, όταν οι Γερμανοί θα ξεκινήσουν νέες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στη Ρούμελη... Καθώς οι Γερμανοί ξεθεμελιώνουν το Καρπενήσι και καίνε ολοκληρωτικά το Μικρό Χωριό, ο εξοπλισμός του τυπογραφείου που έχει μαζευτεί και παραμένει κρυμμένος, μαζί με τους ανθρώπους του, εγκαθίσταται στο χωριό Κρίκελο, όπου και δουλεύουν μέχρι τον Οκτώβρη του '44 και την απελευθέρωση, όταν κατεβαίνουν στην ελεύθερη πια, Λαμία.
Είναι η τελευταία πράξη της εποποιίας του αντιστασιακού Τύπου στο Μικρό Χωριό, μιας εποποιίας όμως η οποία όχι μόνο θα χαραχτεί ανεξίτηλα στη συλλογική μνήμη του τόπου, αλλά θα αποτελέσει και μια πολύτιμη υποθήκη για το μέλλον...
Οι περισσότεροι από τους συντελεστές του μάλιστα δεν θα χαθούν για πάντα: Αφού θα κυνηγηθούν ανελέητα από το μετεμφυλιακό κράτος ως «αντεθνικώς δρώντες», μετά την αποφυλάκιση τους, θα ξαναβρεθούν πλάι πλάι ως συνάδελφοι, στις αίθουσες σύνταξης και στα τυπογραφεία των μεγάλων αθηναϊκών εφημερίδων.
Ανασυνθέτοντας λοιπόν ως δημοσιογράφος τα γεγονότα τόσο εκείνης της εποχής όσο και αυτά που ακολούθησαν τα κατοπινά χρόνια, προσπάθησα να ξετυλίξω το κουβάρι...
- Διαπίστωσα ότι το γεγονός πως η επιμελητεία του Αντάρτη φρόντιζε για την τροφοδοσία του προσωπικού του τυπογραφείου με τρόφιμα ώστε να μην επιβαρύνουν τους κατοίκους του χωριού που πάλευαν να επιβιώσουν σε συνθήκες πείνας, συνέτεινε στο να γίνουν αποδεκτοί από τη μικρή κοινωνία...
- Διαπίστωσα ότι το τυπογραφείο αποτέλεσε το κέντρο της ζωής του χωριού - μέχρι και το τηλέφωνο που υπήρχε είχε εγκατασταθεί εκεί - με τους ανθρώπους του να εντάσσονται πλήρως τόσο στην κοινωνική όσο και στην πολιτιστική ζωή - στην οποία από προπολεμικά είχε παράδοση το χωριό...
- Διαπίστωσα ότι σχεδόν όλοι, αυτοί οι πνευματικοί άνθρωποι και αγωνιστές, χρόνια αφότου υπέστησαν το ανηλεές κυνηγητό των εμφυλιακών και μετεμφυλιακών χρόνων, επισκέφθηκαν ξανά και ξανά το Μικρό Χωριό, αντάμωσαν παλιούς φίλους και συναγωνιστές, ήπιαν νερό από τον πλάτανο και επισκέφθηκαν το Μουσείο μας, γνωρίζοντας οτι αποτελούν κι οι ίδιοι ένα κομμάτι της ιστορίας του τόπου.
Ανάμεσα τους κι ο Ιταλός αντιφασίστας από το Μιλάνο, ο Τζιουζέπε Φελιτσάτι - τον θυμάμαι καλοκαίρι στα μέσα της δεκαετίας του '70 στην πλατεία - που ήρθε κι αυτός για να συναντήσει ξανά τους Ευρυτάνες συντρόφους του από τα ηρωικά χρόνια της Αντίστασης στο φασισμό...
Μήπως λοιπόν το πολύβουο αυτό μελίσσι των μπαρουτοκαπνισμένων ανθρώπων του Τύπου βρέθηκε εν μέσω ζοφερών καιρών στον κατάλληλο τόπο;
Μήπως άνθισε γιατί φιλοξενήθηκε από τους Ευρυτάνες, που έχουν - που έχουμε - καταγεγραμμένο στο DNA μας το αδάμαστο αλλά και δημιουργικό πνεύμα των προγόνων μας;
Μήπως γιατί εμείς οι ορεσίβιοι εδώ και αιώνες, πότε παλεύουμε κάτω από αντίξοες συνθήκες δίνοντας καθημερινές μάχες με τα στοιχειά της φύσης και πότε σκορπιζόμαστε στα πέρατα της οικουμένης, αλλά επιστρέφουμε πάντα στο φτωχό αυτό τόπο κουβαλώντας στις αποσκευές μας τους ανέμους της προόδου και των ανοιχτών οριζόντων;
Ίσως γι' αυτούς τους λόγους, η παρακαταθήκη που άφησαν οι άνθρωποι αυτοί, που στις πιο κρίσιμες στιγμές της νεοελληνικής ιστορίας τίμησαν τα αγιασμένα από το αίμα των αγωνιστών της ελευθερίας χώματα μας, δεν αποτελεί - όπως πολύ συχνά συνηθίζω να λέω - ένα σκονισμένο βιβλίο στο πάνω ράφι μιας ξεχασμένης βιβλιοθήκης:
Είναι, για τις γενιές που γεννήθηκαν ή απλώς κατάγονται από αυτό τον τόπο, βίωμα, κληρονομιά, τρόπος ζωής και σκέψης, και - κυρίως - μια μεγάλη παρακαταθήκη για το μέλλον...
Και για όλους εμάς τους ανθρώπους του Τύπου που, ως κληρονόμοι αυτής της μεγάλης παράδοσης, στο αίμα μας κυλάει μπαρούτι κι αντιμόνιο, είναι ιερό καθήκον να διαφυλάξουμε και να αναδείξουμε ένα από τα πιο ηρωικά κεφάλαια στην ιστορία του ελληνικού Τύπου…
* Η ομιλία του συναδέλφου Σπύρου Κρίκου, αντιπροέδρου της Αδελφότητας Μικροχωριτών, κατά την εκδήλωση της Κυριακής 17 Μαΐου 2026, στην πατρίδα του.