Το κόμικς
«Η πρώτη μετάδοση»
του Σπύρου Δερβενιώτη κυκλοφορεί
από τις εκδόσεις
Μικρός Ήρως
«Η έρευνα που έκανα για την “Πρώτη μετάδοση” φτάνει σε εξωπραγματικά επίπεδα, από την άποψη ότι αρκετά πράγματα δεν χρειαζόταν να τα ψάξω τόσο. Για παράδειγμα, εντόπισα πού ήταν τα γραφεία της εφημερίδας “Ελευθερία”, πώς ήταν απέξω και πώς ήταν και από μέσα. Πράγματα που δεν βρίσκονται εύκολα και χρειάστηκε να μου εξηγήσει ο δημοσιογράφος Δημήτρης Κουμπιάς, ο οποίος εργαζόταν τότε στην “Ελευθερία”. Όταν τον ρώτησα αν είχε φωτογραφίες από τα γραφεία, μου είπε ότι ήταν πιο εύκολο να τα σχεδιάσει. Έτσι μου έκανε σχεδιάγραμμα δύο περιόδων της εφημερίδας».
Απόσπασμα από συνέντευξη του σκιτσογράφου και ψηφιακού δημιουργού Σπύρου Δερβενιώτη στη συνάδελφο Έμυ Ντούρου* με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του «Η πρώτη μετάδοση».
Η ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: Συναντήσαμε τον σκιτσογράφο Σπύρο Δερβενιώτη με αφορμή το νέο του κόμικς «Η πρώτη μετάδοση». Στις 23 Φεβρουαρίου συμπληρώθηκαν 60 χρόνια από τη μέρα που εγκαινιάστηκε η δημόσια τηλεόραση. Τα ταραγμένα ελληνικά 60s είχαν εκκινήσει με τις εκλογές βίας και νοθείας και τη δολοφονία Λαμπράκη και μέχρι τα μέσα της δεκαετίας είχε φτάσει η ώρα της Αποστασίας και των Ιουλιανών, που στην ουσία έστρωσαν το χαλί για την επταετία. Στο παρασκήνιο αυτών των εξελίξεων στηνόταν το εθνικό δίκτυο ραδιοτηλεόρασης, ήδη με καθυστέρηση σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες της Ευρώπης. Αυτή την περίοδο επέλεξε να φωτίσει ο Σπύρος Δερβενιώτης στο κόμικς «Η πρώτη μετάδοση» που μόλις κυκλοφόρησε – ο ίδιος υπογράφει το σενάριο και το σχέδιο και η Αγγελική Σαμαλίκη το χρώμα.
Η ιδέα, όπως λέει ο σκιτσογράφος στη συνάντηση που είχαμε, ξεκίνησε αμέσως μετά την έκδοση του «ΘΒ – Η γαλέρα της ζωής μου», το κόμικς-πορτρέτο του Θανάση Βέγγου. Συζητώντας με τον εκδότη Λεωκράτη Ανεμοδουρά για το επόμενο εγχείρημα έπεσαν ιδέες για μια κόμικς-βιογραφία του Ανδρέα Παπανδρέου και για ένα πορτρέτο του Φρέντυ Γερμανού μέσα από τη θητεία του στο «Αλάτι και πιπέρι». Ψάχνοντας στοιχεία για τη θρυλική εκπομπή ο Σπ. Δερβενιώτης κατέληξε στην πρώτη μετάδοση της ελληνικής τηλεόρασης. «Ήταν ένα στόρι κρυμμένο σε κοινή θέα» λέει. Μια αφήγηση της Ελένης Κυπραίου ήταν αρκετή για να τον κάνει να πάρει την απόφαση. «Κρυβόμασταν για να μη μας βρουν οι αποστάτες» είχε πει η πρώτη τηλεπαρουσιάστρια της ελληνικής τηλεόρασης. «Αυτό συνέβη σε ένα καμαράκι στη Ρηγίλλης. Μόλις το άκουσα είπα: “Αυτό θα κάνουμε”!» λέει ο σκιτσογράφος.
Έρευνα σε βάθος
Ξεκίνησε έτσι μια μεγάλη έρευνα που περιλαμβάνει επιτόπια έρευνα, αρχειακό υλικό εφημερίδων, γραπτές και προφορικές μαρτυρίες. «Χτύπησα κάθε πόρτα, άνοιξα κάθε καπάκι, ξέθαψα κάθε πτώμα, όπως λένε» εξηγεί. Πρόσωπο-κλειδί της ιστορίας ήταν ο τότε διευθυντής του Εθνικού Ιδρύματος Ραδιοφωνίας Αναστάσιος Πεπονής. «Δεν ήξερα καν αν έχει απογόνους. Ψάχνοντας βρήκα την κόρη του Αναστασία. Εκείνη με έφερε σε επαφή και με τον γιο του Γιάννη – αμφότεροι κάνουν επιστημονικές καριέρες στην Αμερική. Ηταν και οι δύο πολύ πρόθυμοι να μου μιλήσουν και να μου δώσουν υλικό από το αρχείο του πατέρα τους, κυρίως το βιβλίο που είχε γράψει ο ίδιος ο Πεπονής, το “Τα γεγονότα και πρόσωπα, 1961-1981”, στο οποίο υπάρχει μια πολύ λεπτομερής αφήγηση εκείνων των χρόνων» λέει. Επειτα εντόπισε την Ελένη Κυπραίου στην Αίγινα όπου ζει, καθώς και τον Γιώργο Δάμπαση που επίσης ανήκε στην πρώτη εκείνη ομάδα. Από τον Αλέξη Κωστάλα, που ήταν η πρώτη πρόσληψη στην τηλεόραση του ΕΙΡ, έμαθε διάφορες ιστορίες από το στούντιο εκείνων των ημερών τις οποίες ενσωμάτωσε στην αφήγηση.
Ο Σπ. Δερβενιώτης κι εδώ όπως και σε όλα τα κόμικς αλλά και στο βιβλίο που έγραψε πριν από λίγα χρόνια για τον συνθέτη πατέρα του Θόδωρο Δερβενιώτη («Πάρε τα χνάρια που άφησα», εκδ. Τόπος) κάνει σε βάθος έρευνα για την εκάστοτε εποχή. «Να ξεκαθαρίσω μια παρεξήγηση. Δεν κάνω έρευνα για να κάνω το έργο. Κάνω το έργο για να κάνω έρευνα. Κάθε φορά ψάχνω την ευκαιρία. 
Στο πλαίσιο της έρευνας βρέθηκε στο Καστρί, στην οικία της οικογένειας Παπανδρέου. Ο κήπος όπου ο Γεώργιος και ο Ανδρέας Παπανδρέου συναντούν τον Πεπονή απεικονίζεται στο κόμικς όπως είναι μέχρι σήμερα, ακόμη και το τραπεζάκι γύρω από το οποίο πίνουν τον καφέ τους.
Όσο απαιτητικό ήταν να αποδοθούν τα έπιπλα και τα κτίρια της εποχής, που πλέον έχουν αλλάξει χρήση, άλλο τόσο δύσκολη ήταν η δουλειά που έπρεπε να γίνει με τα πρόσωπα. «Είχαμε τα πολύ εύκολα, τους γνωστούς πρωταγωνιστές, που είναι χιλιοφωτογραφημένοι και χιλιοκινηματογραφημένοι. Σε αυτή την περίπτωση έχεις χιλιάδες Παπανδρέου για να διαλέξεις. Η δυσκολία προκύπτει με όσους δεν έχουν αφήσει φωτογραφίες όπως ο εκδότης της “Ελευθερίας” Πάνος Κόκας» αναφέρει. Κι αν στην αποτύπωση των μορφών μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει τις φωτογραφίες, με το σενάριο τι γίνεται; Πόσο σίγουρος μπορεί να είναι κάποιος ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου ή ο διάδοχος του θρόνου είπαν όσα αναφέρονται σε αυτό; «Είναι κάτι που μου προκαλεί άγχος, γιατί νιώθω την ευθύνη απέναντι στα πραγματικά πρόσωπα. Οφείλει κανείς να είναι προσεκτικός, να μην αδικήσει, να μην παρερμηνεύσει κάποιον. Η τέχνη μας είναι επιδραστική όχι επειδή είμαστε εμείς επιδραστικοί αλλά το μέσο στο οποίο την κάνουμε. Η εντύπωση που θα μείνει στον πολύ κόσμο για τους ανθρώπους αυτούς είναι εκείνη που θα δώσουμε εμείς. Σκεφτείτε ότι ο Χριστός για τους περισσότερους θα είναι πάντα ο Πάουελ του Τζεφιρέλι» σημειώνει.
Συμπληρώνει ότι ο πιο δύσκολος χαρακτήρας ήταν η Φρειδερίκη, γιατί δεν υπάρχουν μαρτυρίες σχετικά με το πώς μιλούσε. «Τα απομνημονεύματά της είναι απλώς ένα χρονικό τύπου “στις 5.30 ήπια τσάι με τον πρέσβη, στις 7.30 βγήκα στον κήπο”. Οι τηλεοπτικές συνεντεύξεις της ήταν ελάχιστες και κάποιες στα αγγλικά. Εκεί ξεκίνησα από το μηδέν. Λίγο από το φωτογραφικό υλικό και με κάποιες μαρτυρίες αμφιβόλου γνησιότητας προσπάθησα να μαντέψω πώς φαίνονταν και σαν ζευγάρι με τον Παύλο. Πώς μιλούσαν μεταξύ τους. Αν μιλούσαν, δηλαδή. Ρώτησα κάποια στιγμή έναν βασιλόφιλο αν τη στιγμή που ντύνεται ο βασιλιάς μπορούσε να μπει η βασίλισσα στο δωμάτιο, ποιο ήταν το πρωτόκολλο».
Δεν ήθελαν την τηλεόραση
Συζητάμε για το κλίμα που επικρατούσε την εποχή που στηνόταν το τηλεοπτικό δίκτυο. «Η κυβέρνηση αποτελούνταν από τρεις αντίρροπες δυνάμεις, τους δεξιούς, τους κεντρώους και τους αριστερούς. Κάθε εφημερίδα είχε ένα άλογο κούρσας δικό της. Γι’ αυτό φτάσαμε άλλωστε και στην Αποστασία, γιατί ήταν πολύ λεπτή η συγκολλητική κόλλα» λέει. Οπως εξηγεί, καμία από αυτές τις δυνάμεις δεν ήθελε την τηλεόραση. «Έγινε γιατί έπρεπε να γίνει, το είχε ήδη όλος ο κόσμος. Ωστόσο, κλοτσούσαν την μπάλα όσο πιο μακριά μπορούσαν, ενώ πρώτη μέριμνα ήταν σε ποιο ιδιωτικό συμφέρον θα δώσουν το φιλέτο. Εκτός από τον Τόμσον και τον Ωνάση που αναφέρω ήταν πολλοί άλλοι, μεταξύ αυτών και ο Σκούρας της 20th Century Fox αλλά και η ιταλική RAI» σημειώνει. Οι εφημερίδες επίσης δεν ήθελαν την τηλεόραση από φόβο ότι θα τους έκοβε φύλλα.
Παραφράζοντας μια προ τριετίας περιβόητη ατάκα του πρωθυπουργού, την απευθύνω ως ερώτηση στον σκιτσογράφο: «Τον δεκαεπτάχρονο τι τον νοιάζει τι έγινε το 1963 ή το 1965;». Ο Σπ. Δερβενιώτης απαντά: «Τα 17χρονα έχουν μάθει κάποια πρόσωπα μόνο από τα memes τους. Μέσα από το “ΠΑΣΟΚ το Ορθόδοξο” και το “επί Ανδρέα είχαμε αυτό και αυτό” το παρελθόν έχει περάσει νοσταλγικά, λίγο αθώα, λίγο παιχνιδιάρικα. Ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης κάποτε υπήρξαν νέοι, ήταν μέλη του ίδιου κόμματος και, ας πούμε, η ζωή τούς χώρισε σε αντίπαλα δέη. Ε, αυτό οι 17χρονοι το έχουν δει στο “Harry Potter”, στο “Twilight” και στο “Star Wars”. Σε αυτή την ιστορία θα αναγνωρίσουν όσα τους έλεγαν οι παππούδες τους αλλά δεν είχαν κανένα ενδιαφέρον να μάθουν» αναφέρει.
Την εποχή εκείνη οι εφημερίδες ήταν παντοδύναμες, γιατί ήταν το μόνο μέσο ενημέρωσης, μαζί με το ραδιόφωνο. Όλοι περίμεναν να ξημερώσει για να μάθουν από τα πρωτοσέλιδα τι είχε γίνει. Σήμερα τι ρόλο παίζουν; «Είναι πλέον ο τελευταίος τροχός της αμάξης, όσον αφορά την είδηση. Εκτός αν θεωρήσουμε ότι τα σάιτ είναι η ηλεκτρονική εκδοχή της εφημερίδας – δεν είναι όμως αυτό που λέγαμε τότε “εφημερίδα”. Πλέον οι εφημερίδες είναι ηλεκτρονικά μέσα που κάνουν και μια εκτύπωση κάθε μέρα για την τιμή των όπλων. Εχει θεωρητικά το κύρος ενός Μέσου, που έχει την πολυτέλεια του χρόνου, αλλά πλέον δεν έχει τα μέσα για να κάνει αυτή την καταγραφή όπως πρέπει. Παλιά έστελναν ανταποκριτές στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα ή είχαν δικούς τους ανθρώπους να πηγαίνουν να παίρνουν την είδηση. Τώρα, ΑΠΕ (Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων) και άγιος ο Θεός» απαντά ο σκιτσογράφος..
Σχετικά με τον σημερινό ρόλο της τηλεόρασης λέει ότι έχει εξελιχθεί σε μενού πολλών επιλογών. «Έχει γίνει λίγο πλατφόρμα, μπορείς πλέον να βλέπεις και διαδικτυακά, οπότε δεν έχει πια την κυριαρχία στο σαλόνι όπως παλιά ούτε και την πρωτοκαθεδρία στις συνειδήσεις». Στην ερώτηση αν τα reels έχουν κερδίσει ζωτικό χώρο από την τηλεόραση απαντά: «Ναι. Αυτό έχει ξεκινήσει από τις εκπομπές του Κώστα Μυλωνά. Η Trash TV ήταν το πρώτο δείγμα ότι ο καθένας μπορούσε να βαφτιστεί δημοσιογράφος ή παρουσιαστής. Ο Κώστας Μυλωνάς του σήμερα μπορεί απλώς να πάρει ένα κινητό και να σολάρει. Θα έλεγα ότι αυτό είναι ταυτόχρονα παρακμή και μετεξέλιξη των blogs, τότε που για πρώτη φορά αμφισβητήθηκε η μονοκαθεδρία των Μέσων».
Η κουβέντα στρέφεται στα κόμικς την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Στην ερώτηση αν είναι θετική εξέλιξη ή λειτουργεί ανασταλτικά απαντά: «Το ΑΙ είναι ακόμη φρέσκο και άτεχνο. Δεν πιστεύω ότι αυτή τη στιγμή είναι πρόβλημα. Οπως συνέβη και με το Photoshop, έτσι και το ΑΙ κάποια στιγμή μπορεί να γίνει βοηθός, ωστόσο θα καθορίσει και την αισθητική του Μέσου. Δείτε τι συνέβη με τα ψηφιακά εφέ στον κινηματογράφο. Οι θεατές πλέον έγκωσαν στο ψεύτικο και οι εταιρείες ξαναγυρνούν στα χειροποίητα εφέ. Δεν σε φέρνει στην αίθουσα το ψεύτικο».
Τα κόμικς σήμερα
Συζητάμε για την άνθηση των κόμικς που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια. Ο Σπ. Δερβενιώτης λέει ότι χάρη στον πολλαπλασιασμό των διοργανώσεων ένας καλλιτέχνης μπορεί πολύ πιο εύκολα να έρθει σε επαφή με το κοινό. «Δεν χρειάζεται καν να έχει επαφή με εκδοτικό οίκο ή κάποιο περιοδικό όπου κάποτε μπορεί να έβαζε τέσσερις σελίδες μια φορά στην καριέρα του. Εχει ένα μέρος που μπορεί να συναντήσει το κοινό του δύο τρεις φορές τον χρόνο. Και αυτό του δίνει και το κίνητρο για να παράγει μία ή δύο φορές τον χρόνο ένα πλήρες έργο, ξέροντας ότι πρέπει να έχει κάτι καινούργιο σε κάθε διοργάνωση» εξηγεί.
* Η Έμυ Ντούρου εργάζεται ως δημοσιογράφος από το 1997. Ήταν αρχισυντάκτρια της ελληνικής έκδοσης του μηνιαίου περιοδικού Science Illustrated (2011-2013) και του εβδομαδιαίου περιοδικού Exodos (2008-2010), ενώ για αρκετά χρόνια είχε τη στήλη της τηλεοπτικής κριτικής στο Αθηνόραμα. Έχει συνεργαστεί μεταξύ άλλων με την εφημερίδα Αθηναϊκή, το περιοδικό ΕΥ και το Hilton Athens Magazine. Έχει σπουδάσει δημοσιογραφία στο Εργαστήρι Επαγγελματικής Δημοσιογραφίας και Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο.
Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο
https://www.koutipandoras.gr/article/i-elliniki-tileorasi-gennithike-sti-floga-tou-60/