Ιούλιος 1979: Σβήνουμε τα κεράκια στα τέταρτα γενέθλια της “Ε”. Από αριστερά, Χρήστος Τεγόπουλος, Θέμος Δασκαλόπουλος, Δημήτρης Ρούσσος, Ντένης Αντύπας, Κώστας Γεωργόπουλος, Τάκης Διαμαντής, Απόστολος Πρόκος, Δημήτρης Κουμπιάς, Γιάννης Αναγνωστόπουλος, Χαρίλαος Παπαγεωργίου, Χάρης Τσεκούρας και Γιώργος Καραλής, που μόλις διακρίνεται. Δεν αναγνώρισα τον διοπτροφόρο, μεταξύ Πρόκου και εμού.
Του Δημήτρη Γ. Κουμπιά
Θα ήταν παράληψη, πριν κλείσω το κεφάλαιο “Ελευθεροτυπία” – τουλάχιστον σε ό,τι με αφορά -, να μην αναφερθώ στη μεγάλη καθοριστική αλλαγή τον Τύπο, που συνέβη ακριβώς ένα χρόνο μετά τα τέταρτα γενέθλια της εφημερίδας. Το σχεδόν βίαιο πέρασμα στη νέα τεχνολογία - από τη «θερμή τυπογραφία» στη φωτοσύνθεση -, ύστερα από σύγκρουση των εκδοτών με τους τυπογράφους, που θεωρούσαν ότι η εισαγωγή της φωτοσύνθεσης στις εφημερίδες απειλούσε θέσεις εργασίας και τα συνταξιοδοτικά δικαιώματά τους.
Έτσι φτάσαμε στη μεγάλη απεργία των τυπογράφων, το καλοκαίρι του 1980, που υπήρξε ορόσημο για τον ελληνικό Τύπο. Καθοριστική ήταν η γενική συνέλευση της ΕΤΗΠΤΑ (Ένωση Τεχνικών Ημερήσιου & Περιοδικού Τύπου Αθηνών) την Κυριακή 20 Ιουλίου 1980, κατά την οποία αποφασίστηκε απεργία διαρκείας. Την ημέρα της συνέλευσης βγήκαν οι κυριακάτικες, αλλά όχι οι απογευματινές της Δευτέρας 21 Ιουλίου, ημέρα των πέμπτων γενεθλίων της “Ε”. Η απεργία είχε ξεκινήσει.
Ξημερώματα του Σαββάτου 19/7, «κλείνοντας» την τελευταία σελίδα της “Ε” στο τυπογραφείο της Κολοκοτρώνη*, είπα στον «μαρμαρά» μου και φίλο μου Κώστα Κοκκαλίδη: «Αν αύριο, στη συνέλευσή σας, αποφασίσετε απεργία, φοβάμαι ότι είναι η τελευταία φορά που κλείνουμε μαζί σελίδα».
Και ήταν… Ήξερα κάτι παραπάνω και ήθελα να προειδοποιήσω. Άλλωστε, έχοντας περάσει πολλά χρόνια στα τυπογραφεία, θεωρούσα τους τυπογράφους συναδέλφους όσο και τους δημοσιογράφους· με τους πρώτους, μαζί αναπνέαμε το αντιμόνιο…
Η απεργία κηρύχθηκε παράνομη, αλλά οι τυπογράφοι αγνόησαν την απόφαση και συνέχισαν τις κινητοποιήσεις. Οι εκδότες απάντησαν στην απεργία με Lockout, με αποτέλεσμα να μη κυκλοφορούν για περίπου έναν μήνα οι μεγάλες εφημερίδες. Και η απεργία έληξε με ουσιαστική ήττα των τυπογράφων. Η μετάβαση είχε πλέον δρομολογηθεί.
Παρά την ένταση και τη διάρκεια της απεργίας, η εισαγωγή της φωτοσύνθεσης και των νέων τεχνολογιών δεν ανακόπηκε. Η τυπογραφία άλλαξε οριστικά μορφή, οδηγώντας σταδιακά στην κατάργηση της παραδοσιακής «θερμής» τυπογραφίας, με τα μολυβένια γράμματα.
Πολλοί τυπογράφοι – λινοτύπες και σελιδοποιοί (μαρμαράδες) - αναγκάστηκαν να επανεκπαιδευτούν στα νέα ηλεκτρονικά συστήματα στοιχειοθεσίας κειμένων και σελιδοποίησης, ενώ θεσπίστηκαν προγράμματα εθελουσίας εξόδου και συνταξιοδότησης, γι’ αυτούς που δεν θέλησαν να προσαρμοστούν. Κάποιοι συνταξιοδοτήθηκαν στα 25 τους χρόνια!
Πάντως, η εισαγωγή της φωτοσύνθεσης άλλαξε την αισθητική του ελληνικού εντύπου και απλοποίησε την εκδοτική δραστηριότητα.
Το πέρασμα της “Ε” στη φωτοσύνθεση έγινε μετ’ εμποδίων, αλλά με απόλυτη επιτυχία τελικά. Μέχρι να αποκτηθεί εξοπλισμός για τη νέα τεχνολογία έπρεπε να βρεθεί κάποιο ατελιέ που θα είχε τη δυνατότητα πληκτρολόγησης των κειμένων και σελιδοποίησης.
Ήμουν από τους λίγους στην εφημερίδα που είχα δουλέψει με φωτοσύνθεση, εκδίδοντας περιοδικά. Ζητήθηκε η συνδρομή μου και πρότεινα τη Photron, στο Κολωνάκι, στην οποία έβγαζα το περιοδικό “Signature” του Diners Club. Μας είχε προλάβει όμως ο ΔΟΛ, που «έκλεισε» νωρίτερα το ατελιέ για “Το Βήμα” και “Τα Νέα”.
Έτσι κατέφυγα στο τυπογραφείο Δέρβη, στον Ταύρο, με το οποίο συνεργαζόμουν για τις εκδόσεις του Ιδρύματος Μποδοσάκη, ως υπεύθυνος του Γραφείου Τύπου και Επικοινωνίας της Εταιρείας Λιπασμάτων. Επειδή όμως το συγκεκριμένο τυπογραφείο δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στις ανάγκες μιας πολυσέλιδης εφημερίδας μεγάλου σχήματος – προ ταμπλόιντ –, βρήκαμε κι ένα δεύτερο· το ατελιέ Γεωργιάδη στα Εξάρχεια. Έκδοση σε δυο τυπογραφεία, που απείχαν μεταξύ τους 5 χιλιόμετρα. Ευτυχώς ήταν νύχτα και διανύαμε γρήγορα την απόσταση.
Αρχές Φθινοπώρου αποκτήθηκε ο απαραίτητος εξοπλισμός και η περιπέτεια πήρε τέλος.
Και πολιτική παρέμβαση
Η τότε κυβέρνηση, του Γεωργίου Ράλλη, παρενέβη προκειμένου να τερματιστεί η κρίση και να λήξει η απεργία. Και να πώς περιγράφει τις προσπάθειές του ο πρώην πρωθυπουργός, στο βιβλίο του «Ώρες Ευθύνης»:
«Εδώ και μια βδομάδα σχεδόν, έχει ξεσπάσει μία από τις πιο σοβαρές κρίσεις στην ιστορία του ελληνικού Τύπου. Η κρίση εκδηλώθηκε με 48ωρες απεργίες των τεχνικών, των μελών της ΕΤΗΠΤΑ (Ενώσεως Τεχνικών Ημερήσιου και Περιοδικού Τύπου Αθηνών) στις αθηναϊκές εφημερίδες. Η επιχείρηση Τερζόπουλου, που εκδίδει το περιοδικό Γυναίκα, απομάκρυνε ορισμένους πιεστές μέλη της ΕΤΗΠΤΑ ύστερα από αξίωση του σωματείου των λιθογράφων, με το οποίο η Ένωση Τεχνικών βρίσκεται σε μόνιμη αντιδικία, και οι τεχνικοί απαίτησαν από τους έκδοτες των εφημερίδων να πιέσουν τον Τερζόπουλο να επαναπροσλάβει τους απολυθέντες. Όταν οι εκδότες απέρριψαν το αίτημα, οι τεχνικοί Τύπου βρήκαν την ευκαιρία να κηρύξουν στις 21 του μηνός απεργία, την οποία ετοίμαζαν από καιρό, γιατί ανησυχούσαν ότι οι εφημερίδες θα εφάρμοζαν νέες τεχνικές μεθόδους για την εκτύπωση τους (φωτοσύνθεση), χωρίς να εξασφαλίσουν συνταξιοδοτικά και τους τυπογράφους.
Οι απεργίες κηρύχτηκαν παράνομες από το Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών, αλλά οι τεχνικοί Τύπου αγνόησαν την απόφαση αυτή, συνέχισαν την απεργία και, ύστερα απ' αυτό, οι ιδιοκτήτες των εφημερίδων κήρυξαν προχτές ανταπεργία.
Συνάντησα τους εκδότες δύο φορές στο πολιτικό γραφείο. Μου ζήτησαν να τους βοηθήσω να αντέξουν στον εκβιασμό των τυπογράφων και ύστερα από πολλές συζητήσεις με τον Ζολώτα, καταλήξαμε να τους δώσουμε ένα πολύ χαμηλότοκο δάνειο ύψους 300.000.000 δρχ. και τριμηνιαία αναστολή των υποχρεώσεων τους.
Αποφάσισα να τους βοηθήσω, γιατί με την απεργία εκδίδονται μόνον η Αυγή, η Αυριανή και ο Ριζοσπάστης και αυτό σημαίνει ότι το κοινό έχει στερηθεί από τη δυνατότητα πολύπλευρης πληροφορήσεως. Θα μπορούσα βέβαια να αδιαφορήσω και να υποκαταστήσω τις εφημερίδες που απεργούν με την τηλεόραση και το ραδιόφωνο, διπλασιάζοντας και επεκτείνοντας τα δελτία ειδήσεων. Δεν το κάνω όμως, επειδή αυτό θα γίνει αφορμή να κατηγορηθούμε από την αντιπολίτευση ότι με κάλυμμα την απεργία επιχειρούμε πλύση εγκεφάλου. Πέρα απ' αυτό, θεωρώ ότι θα ήταν ανήθικο η κυβέρνηση να μη βοηθήσει τις εφημερίδες που εκβιάζονται με τον πρωτοφανή αυτό τρόπο. Δήλωσα ακόμη στους εκδότες και τον πρόεδρο της Ενώσεως Συντακτών, Γεώργιο Αναστασόπουλο, ότι, μόλις οι τυπογράφοι γυρίσουν στις εργασίες τους, θα αναθέσω σε μια επιτροπή, στην οποία θα συμμετέχουν εκπρόσωποι όλων των μερών και θα προεδρεύει ο Τσαλδάρης, να μελετήσει τις προϋποθέσεις για την ομαλή εφαρμογή της νέας τεχνολογίας στην εκτύπωση των εφημερίδων. Από τώρα μάλιστα δήλωσα ότι η κυβέρνηση, όταν η επιτροπή αυτή καταλήξει σε συμφωνία, θα ενισχύσει το ταμείο των τεχνικών Τύπου για να αποχωρήσουν από το επάγγελμα και να εφαρμοστεί η φωτοσύνθεση, που θα ελαττώσει τα έξοδα εκδόσεως των εφημερίδων, χωρίς κλυδωνισμούς και κοινωνικά προβλήματα.
Επειδή ο Τεγόπουλος με μεγάλη διαχυτικότητα με ευχαρίστησε και μου είπε ότι αποδεικνύω πως είμαι ο πρωθυπουργός που πάνω απ' όλα σκέφτεται την καλή λειτουργία της δημοκρατίας, του απάντησα χαμογελώντας ότι η δήλωση μου για την ενίσχυση του ταμείου των τυπογράφων μ' ένα πολύ σοβαρό ποσό, που θα είναι γύρω στο 1 δις με πρόχειρους υπολογισμούς, προϋποθέτει πλήρη συμφωνία του αρχηγού της αξιωματικής αντιπολιτεύσεως, γιατί δεν θέλω να πουν ότι προσπαθώ να εξαγοράσω τις εφημερίδες. Όταν προθυμοποιήθηκαν να δουν τον Παπανδρέου για να τον κατατοπίσουν, ώστε να συμφωνήσει κι αυτός, πρόσθεσα: «Μη νομίζετε ότι είμαι τόσο αφελής ώστε να πιστεύω πως αυτή η χειρονομία μου θα εκτιμηθεί και ότι θα αποφύγετε στο μέλλον την άδικη κριτική που από πολλές εφημερίδες γίνεται σήμερα. Θεωρώ όμως ότι θα ήταν εγκληματικό να μη βοηθήσω και να αφήσω να περιέλθει ο Τύπος ποιος ξέρει σε ποια οργανωμένα και επικίνδυνα για τον τόπο συμφέροντα».
Εκτός όμως από την απεργία, είχαμε και μια άλλη δυσάρεστη εξέλιξη στον χώρο του Τύπου. Με ειδοποίησαν σήμερα ότι το Συμβούλιο Επικρατείας δημοσιεύει αύριο απόφαση που ακυρώνει την υπουργική διάταξη με την οποία καθορίζεται κατώτατο όριο πωλήσεως εφημερίδων η τιμή των 15 δρχ. Έτσι, με απόφαση του ανώτατου διοικητικού δικαστηρίου δικαιώνεται η Αυριανή, μια κατακίτρινη εφημερίδα, που μοναδική της φιλοδοξία είναι να καταχωρεί κάθε συκοφαντία εναντίον όλων εκείνων που κατέχουν κάποια σημαίνουσα θέση στον τόπο. Με αυτή την τακτική ικανοποιεί με καταβολή 5 μόνο δρχ. τα πιο χυδαία ένστικτα ορισμένων. Συγχρόνως όμως δηλητηριάζει την ατμόσφαιρα, αφού όλοι κινδυνεύουν να γίνουν στόχοι των συκοφαντικών δημοσιευμάτων της και ιδιαίτερα όσοι κατέχουν μια κάποια θέση στην κοινωνία.
Την Παρασκευή το βράδυ έληξε, ύστερα από τρεις περίπου εβδομάδες, η απεργία των τυπογράφων. Η πρόταση μου, ειδική επιτροπή να μελετήσει τις επιπτώσεις από τη μελλοντική εφαρμογή της φωτοσυνθέσεως και η υπόσχεση ότι ο κρατικός προϋπολογισμός θα συμβάλει επιχορηγώντας γενναία το ταμείο των τυπογράφων, με τη ρητή όμως επιφύλαξη να συμφωνήσει στη ρύθμιση αυτή και η αξιωματική αντιπολίτευση, συνέβαλε στη λύση της απεργίας κατά 90%».
Σημ. syntaktisylis: Τα υπογραμμισμένα οδήγησαν στους 25χρονους συνταξιούχους τυπογράφους.
* Στην Κολοκοτρώνη, στο κτήριο του παλιού Έθνους των Νικολόπουλου – Κυριαζή, στεγάζονταν αρχικά τα γραφεία και το τυπογραφείο της “Ε”. Αρχές του 1976 τα γραφεία μεταφέρθηκαν στην Πανεπιστημίου 57 και όταν η Χ.Κ.Τεγόπουλος αγόρασε την Κολοκοτρώνη και «ξαναβρέθηκαν» εκεί μαζί, σύνταξη και φωτοσύνθεση· το τυπογραφείο είχε γίνει ατελιέ. Μέχρι που όλοι μετακόμισαν στη Μίνωος. Στην Κολοκοτρώνη είχαν στεγαστεί και τα γραφεία της “Πρωινής Ε”, όσο έζησε…