Του Αθανάσιου Θ. Κοσμόπουλου*
Όταν ο Αμερικανός ΥΠΕΞ ανεβαίνει στην Πνύκα για να μιλήσει για ισχύ, κυριαρχία, συμμαχίες και εθνικό συμφέρον, η Αρχαία Ελλά δα παύει να είναι παρελθόν. Γίνεται ξανά πολιτικό λεξιλόγιο του παρόντος. Στις 7 Οκτωβρίου ο Μάρκο Ρούμπιο δεν ανέβηκε στην Πνύκα για να κάνει ένα ακόμη διπλωματικό κομπλιμέντο στην Ελλάδα. Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών επέλεξε το βήμα της αθηναϊκής δημοκρατίας για να παρουσιάσει κάτι πολύ ευρύτερο: μια πολιτική ανάγνωση του ελληνικού πολιτισμού ως κώδικα για το πώς οφείλει να λειτουργεί η Δύση στον 21ο αιώνα.
Με την Ακρόπολη στο βάθος, μίλησε για δημοκρατία, αρετή, καθήκον, φιλοδοξία, εθνικό συμφέρον, ισχύ και συμμαχίες. Η Πνύκα για λίγη ώρα δεν ήταν αρχαιολογικός χώρος. Ήταν γεωπολιτικό βήμα. Η σημαντικότερη ίσως φράση της ομιλίας του ήταν απλή: «The history of Greece shows us an image of ourselves». Η ιστορία της Ελλάδας μάς δείχνει μια εικόνα του ίδιου μας του εαυτού. Δεν είπε, δηλαδή, ότι η Ελλάδα αποτελεί απλώς το παρελθόν της Δύσης. Είπε, ουσιαστικά, ότι αποτελεί τον καθρέφτη της.
Και αυτή η διαφορά είναι τεράστια. Διότι όταν μια υπερδύναμη αναζητεί στην ελληνική αρχαιότητα όχι τουριστικό συμβολισμό αλλά έννοιες με τις οποίες ερμηνεύει τη σύγχρονη ισχύ, τότε ο ελληνικός πολιτισμός παύει να είναι μουσειακό κληροδότημα και γίνεται στρατηγική γλώσσα.
Στην κλασική Ελλάδα γεννήθηκαν θεμελιώδεις έννοιες του πολιτικού κόσμου: δημοκρατία, πολιτική, πολίτης, ελευθερία, αρετή, νόμος. Αλλά γεννήθηκε και κάτι ακόμη, συχνά λιγότερο βολικό: ο πολιτικός ρεαλισμός. Ο Θουκυδίδης περιέγραψε με σχεδόν χειρουργική ακρίβεια τον φόβο, το συμφέρον και την ισχύ που καθορίζουν τη συμπεριφορά των κρατών.
Η ελληνική σκέψη δεν υπήρξε ποτέ αφελής απέναντι στη δύναμη. Ήξερε ότι η ειρήνη χρειάζεται κανόνες, αλλά και ότι οι κανόνες χωρίς δυνατότητα υπεράσπισής τους κινδυνεύουν να μετατραπούν σε ευχές. Ακριβώς εκεί βρισκόταν και ο σκληρός πυρήνας της παρέμβασης Ρούμπιο. Τα κράτη, είπε, εξακολουθούν να έχουν συμφέροντα. Η διπλωματία απαιτεί σύνεση, αλλά και δυνατότητα άσκησης ισχύος όταν η διπλωματία αποτυγχάνει. Και η ισχύς δεν αρκεί να υπάρχει: πρέπει να υπάρχει και η αξιοπιστία ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί. Οι συμμαχίες, προσέθεσε, δεν δημιουργήθηκαν για να εξαφανίσουν την κυριαρχία των κρατών που τις αποτελούν αλλά για να την υπερασπιστούν.
Αν αφαιρέσει κανείς το αμερικανικό πολιτικό περίβλημα της ομιλίας, μένει μια εντυπωσιακά ελληνική ιδέα: φρόνηση χωρίς ισχύ είναι ανεπάρκεια· ισχύς χωρίς φρόνηση είναι ύβρις. Και ίσως εκεί βρίσκεται μία από τις διαχρονικότερες συνεισφορές του ελληνικού πολιτισμού στις διεθνείς σχέσεις.
Ο συμβολισμός έγινε ακόμη ισχυρότερος όταν ο Ρούμπιο συνέδεσε ευθέως την αμερικανική πολιτειακή παράδοση με την Ελλά δα. Θύμισε ότι η ελληνική αρχαιότητα βρίσκεται στην αρχιτεκτονική της Ουάσιγκτον, στη γλώσσα της πολιτικής και στη σκέψη των ιδρυτών των Ηνωμένων Πολιτειών. Επανέφερε μάλιστα τον Ντάνιελ Γουέμπστερ, ο οποίος το 1824, υποστηρίζοντας την ελληνική υπόθεση, υπενθύμιζε στο Κογκρέσο ότι η ελεύθερη συνέλευση, η δημόσια συζήτηση και ακόμη και οι κίονες του αμερικανικού πολιτικού οικοδομήματος μαρτυρούσαν το χρέος προς την Ελλάδα.
Δύο αιώνες αργότερα η αναφορά αποκτά ιδιαίτερη σημασία: οι ελληνοαμερικανικές σχέσεις παρουσιάζονται όχι απλώς ως σύμπτωση συμφερόντων, αλλά σχεδόν ως σχέση πολιτισμικής γενεαλογίας. Και εδώ βρίσκεται το ενδιαφέρον για την ίδια την Ελλάδα. Έχουμε συνηθίσει να παρουσιάζουμε τον πολιτισμό μας ως «ήπια ισχύ»: Παρθενώνας, φιλοσοφία, θέατρο, Ολυμπιακοί Αγώνες. Πολύτιμα όλα. Αλλά είναι μόνο η μισή εικόνα.
Η ελληνική παρακαταθήκη είναι και πολιτική τεχνολογία. Είναι ο ενεργός πολίτης. Η λογοδοσία. Η δημόσια αντιπαράθεση επιχειρημάτων. Η αναζήτηση του μέτρου. Η διάκριση ανάμεσα στην ύβρη και τη φρόνηση. Και, κυρίως, η κατανόηση ότι η ισχύς αποτελεί αναπόφευκτη πραγματικότητα της πολιτικής, αλλά η χρήση της απαιτεί κρίση.
Αυτό ακριβώς χρειάζονται σήμερα οι διεθνείς σχέσεις. Σε έναν κόσμο όπου επιστρέφει ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων, όπου η τεχνητή νοημοσύνη, τα drones, ο κυβερνοχώρος, η ενέργεια και οι κρίσιμες υποδομές μετατρέπονται σε πεδία γεωπολιτικής σύγκρουσης, η ελληνική σκέψη προσφέρει κάτι που κα μία τεχνολογία δεν μπορεί να υποκαταστήσει: ένα λεξιλόγιο για τα όρια της δύναμης και τις ευθύνες εκείνων που την ασκούν.
Ο Ρούμπιο χρησιμοποίησε μάλιστα μια ακόμη αρχαιοελληνική έννοια: τον θυμόν - το εσωτερικό πυρ του θάρρους, της υπερηφάνειας, της φιλοτιμίας και της βούλησης για υπέρβαση. Κατά τη δική του ανάγνωση, χωρίς αυτόν τα έθνη χάνουν σταδιακά τη βούληση να αγωνιστούν, να προοδεύσουν και τελικά να επιβιώσουν.
Μπορεί κανείς να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει με την ιδεολογική χρήση της αρχαιότητας που έκανε ο Αμερικανός ΥΠΕΞ. Η ομιλία είχε σαφέστατο πολιτικό πρόσημο και εντασσόταν στη σημερινή αμερικανική συζήτηση περί εθνικής κυριαρχίας και «America First». Αλλά για την Ελλάδα το ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού. Δεν πρέπει να αρκεστούμε στην κολακευτική διαπίστωση ότι ένας Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών εξύμνησε τους αρχαίους Έλληνες.
Το πραγματικό ζητούμενο είναι να μετατρέψουμε το τεράστιο πολιτισμικό μας κεφάλαιο σε σύγχρονο στρατηγικό κεφάλαιο: να μην είμαστε μόνο ο τόπος όπου γεννήθηκαν οι έννοιες με τις οποίες η Δύση περιγράφει τον εαυτό της, αλλά χώρα που συμμετέχει ενεργά στη συζήτηση για το τι σημαίνουν σήμερα κυριαρχία, αποτροπή, δημοκρατία, τεχνολογική ισχύς και συμμαχική αλληλεγγύη.
Γιατί η βαθύτερη ισχύς του ελληνικού πολιτισμού ίσως δεν είναι ότι έδωσε στον κόσμο όλες τις απαντήσεις πριν από 2.500 χρόνια. Είναι ότι, 2.500 χρόνια αργότερα, ο κόσμος εξακολουθεί να χρησιμοποιεί τις ελληνικές ερωτήσεις για να δώσει απαντήσεις σε σύγχρονα προβλήματα και να καταλάβει τον εαυτό του.
* Επιχειρησιακός συντονιστής, Παρατηρητήριο Ανάλυσης Υβριδικών Απειλών υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης.
Ακούστε και την πολύ ενδιαφέρουσα ραδιοφωνική συνέντευξη του Αθανάσιου Θ. Κοσμόπουλου στην καθημερινή εκπομπή του ΣΚΑΙ 100.3 «Ιστορίες με Δράκου», της συναδέλφου Κατερίνας Δράκου στο https://www.skairadio.gr/istories-me-drakou/episode-2026-10-12#google_vignette, (00.44.49 έως 01.00.14). Ο κ. Κοσμόπουλος μιλάει την τεχνητή νοημοσύνη, τις ηλεκτρονικές απάτες, τις υβριδικές επιθέσεις και επισημαίνει μια θλιβερή ελληνική πρωτιά στην Ευρώπη: Το 64% το κοινού ενημερώνεται αποκλειστικά από το διαδίκτυο, έχοντας μάλιστα την ψευδαίσθηση ότι η ενημέρωσή του είναι αντικειμενική, ενώ στην πραγματικότητα είναι ευάλωτο στην παραπληροφόρηση.