του Κωνσταντίνου Ζαφείρη*
Είναι καιρός τώρα που το λεγόμενο δημογραφικό πρόβλημα απασχολεί τόσο την κοινή γνώμη όσο και τους πολιτικούς φορείς, συχνά χωρίς να γίνονται αντιληπτές η ένταση και η πολυπλοκότητα του προβλήματος. Ειδικότερα:
•Ο πληθυσμός της χώρας μειώνεται, μια τάση η οποία θα συνεχιστεί τα επόμενα χρόνια
•Ο πληθυσμός της χώρας γερνά με έντονους ρυθμούς, με αύξηση του αριθμού των συνταξιούχων (άνω των 65 ετών) αλλά και των υπέργηρων (85+ ετών).
•Η ύπαιθρος απειλείται με ερημοποίηση, καθώς οι νεότεροι άνθρωποι εγκαταλείπουν τον τόπο καταγωγής τους αναζητώντας μια καλύτερη ζωή στα αστικά κέντρα ή τις χώρες της αλλοδαπής.
•Στα παραπάνω θα πρέπει να προστεθούν και όσοι εγκατέλειψαν τη χώρα κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, είτε είναι γηγενείς είτε μετανάστες. •Επίσης, ο πληθυσμός των ζευγαριών σε αναπαραγωγική ηλικία είναι μικρότερος από το παρελθόν επειδή η γονιμότητα ήδη από τη δεκαετία του 1990 είχε μειωθεί δραματικά, οπότε τότε γεννήθηκαν λιγότερα παιδιά.
•Η μέση ηλικία γάμου και απόκτησης του πρώτου παιδιού είναι ήδη πολύ υψηλές με μια μικρή τάση να αυξηθούν οριακά στο μέλλον. Ιδιαίτερα δε τα ποσοστά των ανθρώπων που επιλέγουν να μην κάνουν οικογένεια ή να αποκτήσουν παιδιά είναι επίσης υψηλά.
Το ίδιο υψηλή είναι και η μέ ση ηλικία κατά την οποία οι νέοι αποχαιρετούν την πατρική τους εστία. Σήμερα (2024) στη χώρα μας αντιστοιχούν 1,24 παιδιά ανά γυναίκα. Η Ελλάδα δηλαδή ανήκει στην ομάδα χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τη χαμηλότερη γονιμότητα μαζί με την Εσθονία, την Ισπανία, την Ιταλία, τη Λιθουανία, τη Μάλτα και την Πολωνία.
Πολύ κοντά σε αυτή την ομάδα βρίσκονται το Λουξεμβούργο, η Φινλανδία και άλλες χώρες. Ποτέ το ανθρώπινο είδος δεν είχε τόσο χαμηλή γονιμότητα. Πώς εξηγείται αυτό το φαινόμενο;
Σύμφωνα με τη βασική θεωρία της δημογραφικής μετάβασης, η οικονομική ανάπτυξη και διάφοροι άλλοι εξίσου σημαντικοί παράγοντες όπως η ενδυνάμωση των γυναικών κλπ προκαλούν πτώση του αριθμού των παιδιών που θα αποκτήσει μια γυναίκα. Ωστόσο η σχέση αυτή ενκρύπτει σοβαρές πολυπλοκότητες.
Λόγω αυτών, στη Γαλλία σήμερα αντιστοιχούν 1,61 παιδιά σε κάθε γυναίκα, στη Βουλγαρία 1,72 και στο Μαυροβούνιο 1,75! Κατά συνέπεια, η παρατηρούμενη ποικιλομορφία στην Ευρώπη είναι τεράστια, η δε Ελλάδα βρίσκεται στις χειρότερες θέσεις στην κατάταξη των χωρών ανά φθίνουσα σειρά, ενώ ταυτόχρονα τα επίπεδα γονιμότητας της Γαλλίας, της Βουλγαρίας ή του Μαυροβουνίου θα πρέπει να αποτελούν έναν από τους στόχους της δημογραφικής ή οικογενειακής πολιτικής που πρέπει να ασκηθούν στο μέλλον. Η Ελλάδα δηλαδή έχει δύο προβλήματα: πολύ χαμηλή γονιμότητα και μικρό πληθυσμό αναπαραγωγικής ηλικίας, που οδηγούν σε πολύ μικρό αριθμό γεννήσεων.
Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο πολύπλοκο αν αναλυθούν οι χωρικές διαστάσεις του φαινομένου: Σε Άνδρο, Θήρα, Κέα, Μήλο, Μύκονο, Νάξο, Πάρο, Σύρο και Τήνο η γονιμότητα είναι (2024) 1,95 παιδιά ανά γυναίκα και συνολικά στο Νότιο Αιγαίο 1,69. Στον αντίποδα στην Ευρυτανία, τη Φωκίδα και τον Κεντρικό Τομέα Αθηνών ήταν κάτω από 0,9. Στη δε Βόρεια Ελλάδα 1,2 και στην Ήπειρο 1,17.
Κατά συνέπεια, η κατάσταση στην ελληνική περιφέρεια είναι εξόχως ποικιλότροπη, γεγονός που προφανέστατα οφείλεται στις διαφοροποιήσεις που υπάρχουν στα επίπεδα της κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης, συμπεριλαμβανομένων των προβλημάτων σε υποδομές αλλά και ζητημάτων που αφορούν τον τρόπο ζωής ή τις προσωπικές απόψεις που δια μορφώνουν τα ζευγάρια για τον αριθμό των παιδιών που πρέπει να έχουν.
Το ζητούμενο, δηλαδή, είναι η περιφερειακή ανάπτυξη, η οποία αφενός μεν θα συγκρατήσει κόσμο στις περιοχές που διαμένει, αφετέρου δε θα δημιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες, ώστε τα νεαρά ζευγάρια να αποφασίσουν να αποκτήσουν περισσότερα του ενός παιδιά. Χρειάζεται ένα φιλικό προς τον άνθρωπο κοινωνικό κράτος και μια οικονομία που θα εγγυάται την κάλυψη των αναγκών για τη δημιουργία οικογένειας, θα καλύπτει το κόστος ανατροφής των απογόνων και εν γένει θα βοηθά τα ζευγάρια στον εργασιακό και οικογενειακό τους βίο.
Μια τέτοια πολιτική όμως δεν θα πρέπει να είναι οριζόντια, καθώς κάθε περιοχή έχει τα δικά της «δυνατά» σημεία και τις δικές της αδυναμίες. Πρέπει, αντίθετα, να εξειδικεύεται χωρικά με διαφορετικό τρόπο, λαμβάνοντας υπόψη τα τοπικά χαρακτηριστικά. Μόνον έτσι οι γεννήσεις θα αυξηθούν. Όμως σε κάθε περίπτωση ο πληθυσμός θα συνεχίσει να μειώνεται, καθώς λόγω της υψηλής μέσης διάρκειας ζωής οι θάνατοι θα αυξάνονται.
Το ζήτημα τελικά είναι να ανασχεθούν οι δυσμενέστατες συνέπειες του δημογραφικού προβλήματος και τελικά να μετριαστούν. Ανάλογα θα μετριαστεί και η γήρανση του πληθυσμού… Δυστυχώς όμως για τα ζητήματα απαιτείται πολύς χρόνος καθώς και συνεπείς πολιτικές
* Καθηγητής Δημογραφίας, διευθυντής του Ινστιτούτου Πληθυσμιακών Ερευνών του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης.