Της Μαρίας Ν. Μαρκοπούλου
Το σύμβολο της ένωσης του ανθρώπου με το σύμπαν υιοθέτησαν οι πνευματικές αρχές της χριστιανοσύνης για να εξασφαλίσουν την προστασία των πιστών. Ωστόσο ελάχιστοι από τους πιστούς γνωρίζουν την προέλευση του συμβόλου του οποίου η σημασία και η σπουδαιότητα χάνεται στα βάθη των αιώνων.
Η εμφάνιση του συμβόλου με τις δύο τεμνόμενες ευθείες δεν ήταν ποτέ δυνατό να τοποθετηθεί με χρονική ακρίβεια. Γραμμικά ερμηνεύεται ότι αντιπροσωπεύει την σύνθεση των αντιθέτων και το σημείο που απεικονίζει την σχέση του ανθρώπου με το σύμπαν.
Ο κάθετος άξονας του ιερού συμβόλου της πίστης μας αντιπροσωπεύει την άνωθεν προέλευση του και ο οριζόντιος την ταύτιση του με τα στοιχεία της γης. Με άλλα λόγια εκπροσωπεί την σύνδεση της Γης με τον Ουρανό, το υλικό με το θείο, το συνειδητό με το υπερσυνείδητο και την διαρκή και μοιραία φύση του ανθρώπου να ξεπεράσει τα όριά του για να συναντήσει το απόλυτο.
Ο οριζόντιος άξονας συμβολίζει τον υλικό κόσμο, τον χρόνο, την γήινη διάσταση, τα σημεία του ορίζοντα και την σχέση των ανθρώπων με τους συνανθρώπους τους.
Τέλος το κέντρο του σταυρού το σημείο που τέμνονται οι δύο γραμμές εκπροσωπεί το σημείο στο οποίο συναντώνται “τώρα” το άπειρο με το πεπερασμένο.
Ο Καρλ Γιούνγκ με την ψυχολογική του άποψη ερμήνευσε τον σταυρό ως το “αρχέτυπο πληρότητας”. Και ανέλυσε την ερμηνεία του ως εξής: “ η τετραπλή του δομή φανερώνει την ανάγκη της ανθρώπινης ύπαρξης να οργανώσει το χάος δηλαδή να ενσωματώσει τις τέσσερις λειτουργίες της συνείδησης που είναι η σκέψη, τα συναισθήματα, η αίσθηση, η διαίσθηση, οι τέσσερις κατευθύνσεις του εαυτού μας”.
Η σημασία θυσίας της ύλης
Σε κάθε χριστιανική παράδοση ο σταυρός περιέχει και την άποψη της δοκιμασίας. Δηλαδή ορίζει ότι προϋπόθεση για την αναγέννηση και την ανέλιξη του ατόμου προς το θείο είναι η θυσία. Αυτό σημαίνει ότι η ατομικότητα του εγώ πρέπει να θυσιαστεί - να “σταυρωθεί”- στον κόσμο της ύλης.
Η συγκεκριμένη ανάγκη θέτει σαν προϋπόθεση ότι ο άνθρωπος οφείλει να τηρεί συγκεκριμένους κανόνες με βάση τους οποίους είναι ανάγκη να απορρίπτει τα υλικά αγαθά για να ανταμειφθεί με την αντοχή του στον πόνο. Με άλλα λόγια για να καταφέρει ο άνθρωπος να ενωθεί με το θειο μέσω της πνευματικής του αφύπνισης θα χρειαστεί πρώτα να νικήσει τις υλικές απολαύσεις.
Πότε γεννήθηκε το σύμβολο
Ο σταυρός είναι ίσως το αρχαιότερο σύμβολο στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η γέννηση του τοποθετείται αρκετούς αιώνες πριν τον Χριστιανισμό.
Κατά την προϊστορική περίοδο δηλαδή στην παλαιολιθική και νεολιθική εποχές η πρώτη εμφάνιση του σταυρού χρονολογείται σε περισσότερο από 30.000 χρόνια καθώς σε σπηλαιογραφίες απεικονίζεται συχνά το ίδιο σχήμα με τις δύο τέμνουσες γραμμές.
Οι ερευνητές ισχυρίζονται ότι “ίσως τότε να εξυπηρετούσε τα τέσσερα στοιχεία της φύσης, του ορίζοντα ή την κίνηση του ήλιου και αποτελούσε ένα απαραίτητο εργαλείο του αρχέγονου ανθρώπου το οποίο του επέτρεπε να προσανατολίζεται και να εξυπηρετεί τις ανάγκες του στην εξεύρεση τροφής, την επιστροφή στην στέγη και την ίδια την επιβίωση του”.
Στους προ χριστιανικούς πολιτισμούς όπως την Αίγυπτο ο σταυρός με λαβή στο επάνω μέρος του, συμβόλιζε την ζωή και την αθανασία.
Στην Μεσοποταμία και την Βαβυλώνα απεικόνιζε τις θεότητες του ήλιου και “διηγούταν” την μυθολογική εκδοχή της γέννησης και της ύπαρξης των ανθρώπων στον πλανήτη.
Στην Ινδία και την Ασία ο αγκυλωτός σταυρός αποτελεί το πανάρχαιο σύμβολο ευημερίας, καλής τύχης και του ίδιου του κύκλου ζωής στον Ινδουισμό και τον Βουδισμό.
Στην Εποχή του Χαλκού στην ευρωπαϊκή περιοχή ο “ηλιακός σταυρός” τοποθετημένος στην μέση κύκλου εκπροσωπούσε τον Θεό Ήλιο, ζωοδότη του πλανήτη.
Ο σταυρός της εκδίκησης
Στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ο σταυρός ισοδυναμούσε με την τιμωρία της ατιμωτικής εκτέλεσης. Για τον ίδιο λόγο οι πρώτοι Χριστιανοί απέφευγαν να τον χρησιμοποιούν δημόσια.
Σαν βασικό σύμβολο της χριστιανοσύνης καθιερώθηκε αργότερα και παράλληλα με την νομιμοποίηση του χριστιανισμού από τον Αυτοκράτορα Κωνσταντίνο.
Σήμερα…
Στις ημέρες μας ο σταυρός θεωρείται ιερό σύμβολο της πίστης μας και η αποκατάσταση του “Ανύψωση” γιορτάζεται στις 14 Σεπτεμβρίου. Τιμάται με άπειρους συμβολισμούς από την λαϊκή παράδοση και την εκκλησία. Η προέλευση της γέννησης του συμβόλου είναι ίσως το ίδιο ιερή με την σημασία της πρώτης εμφάνισης του στις σπηλαιογραφίες της νεολιθικής και παλαιολιθικής εποχής. Και εν τέλει ίσως να είναι και ένα εξ άνωθεν μήνυμα προς την Γη. Μένει μόνο να ορίσουμε το “άνωθεν”...